Ta r ı m s a l K a l k ı n m a Kooperatifleri, 1960'lardan beri kırsal kesimde varlığını sürdüren dokuz tür kooperatifin, 1988'de kooperatifler kanununda yapılan değişikliklere göre yeniden
yapılandırılması sonucu ortaya çıkmış bir kırsal kesim kooperatif türüdür. 2011 itibariyle 843 bin çiftçi, 8 200 adet birim tarımsal kalkınma kooperatifi içinde örgütlenmişlerdir. Bu birim kooperatiflerin % 58,1'i , ortak üreticilerin de % 72,6'sı merkez birlikleri düzeyinde örgütlenmiş durumdadırlar.
Gümrük ve Ticaret Bakanlığı’nın Kooperatif Stratejisi'nde tarımsal kalkınma kooperatifleri , şöyle değerlen dirilmektedir : “özellikle hayvancılık sektörünün desteklenmesi ve kırsal kesimde yaşayan insanların gelirlerinin arttırılması amacına hizmet etmektedir. Devlet tarafından da proje desteği ile desteklenen bu kooperatifler, genellikle küçük ölçekli olarak faaliyet göstermektedirler. Köy Kalkınma Kooperatifi, Orman Köyünü Kalkındırma Kooperatifi, Hayvan Üreticileri Tedarik ve Pazarlama Kooperatifi ve Çay Ekicileri İstihsal ve Satış Kooperatifi olarak dört çeşit kooperatif tür ünü bünyesinde toplayan bu kooperatiflerin Pazar etkinlikleri son derece düşük düzeydedir.”.
Yukarıdaki bilgiler Devlet'in resmi raporlarından özetlenmiş bilgilerdir. O y s a T a r ı m s a l k a l k ı n m a kooperatiflerinin tarihi 1960'lı yıllara kadar uzanır. Özellikle 2. Dünya Savaşı'ndan sonra Türk tarım ürünlerine talebin artması, 1961 anayasasına kooperatifçiliğin devletçe desteklenmesi konusunda açık hüküm konulması, kırsal kesimden sorgulayan gençlerin hayata atılması, dışarıdan Türk işgücüne talep gelmesi , vb… kırsal kesimde kooperatifçiliğin ivme kazanmasına neden oldu.
Bu dönemin başat kooperatifleri olan Köy Kalkınma Kooperatifleri incelenirse, önemli ip uçları elde edilebilir: Halkın öz girişimiyle k u r u l m u ş k ö y k a l k ı n m a kooperatifler i, 1964' de 60-70 civarındadır. Bu sayı 1966'da 298, 1970'de 1 776, 1975'de 5507 olmuş ve 1980'de 8 372'ye ulaşmıştır. Ortak sayıları da bir milyon civarına yaklaşmıştır. Bu kooperatiflerin ilk kuruluşlarında dış ülkelere işçi olarak gitme isteği önemli rol oynamıştır.
Kamu yöneticileri yabancı ülkelere gönderilen işçilerden düzenli bir döviz akımı sağlamak üz ere kooperatifleri bir araç olarak kullanmak istemiştir. Bunun için de kırsal yörelerde döviz gereksinimi az bulunan belirli kalkınma projelerinin uygulanması koşulunu getirmiştir. Bu
girişim, ister istemez kırsal kesimin y a p ı s ı n d a n k a y n a k l a n a n nedenlerden dolayı giderek boyutlanmıştır. Nitekim dış ülkelere işçi gönderme de k o o p e r a ti f
ortaklarına verilen öncelikler, 1970'li yılların ortalarında kaldırılmasına karşın, 1980'li yıllarda da kurulan kooperatif sayısı iki katına yakın bir artış göstermiştir.
Türk kooperatifçilik hareketinin içinde gerçek kooperatifçiliğe yaklaşan, halkın k endi kurup
yönettiği kooperatifler olan tarımsal kalkınma kooperatiflerinin yarım yüzyılı aşan deneyiminden Türk kooperatifçiliği adına çıkarılabilecek dersler vardır :
ü Başlangıçta dış ülkelere işçi gönderme ve bu işçilerin kazandığı dövizi ülkeye aktarma amacıyla başlatılan hareketin, giderek kırsal kesimin önemli grubunca kendi öz s o r u n l a r ı n ı n ç ö z ü m ü n d e kullanılabileceği fark edilmiştir.
ü Kırsal kesimin önemli bir bölümü karşılaştığı kooperatifçilik olayını tanıma, bu olayın ö z ü n ü t a r t ı ş m a v e d e ğ e r l e n d i r m e d u r u m u y l a karşılaşmışlardır.
ü Yine kırsal kesim insanı ilk kez gerçekçi bir şekilde kendi s o r u n l a r ı n ı beraberce tartışma, çözüm ö n e r i l e r i n i oluşturma, ortak karar alma ve uygulamaya aktarma olayı ile karşı karşıya gelmiştir.
ü Kırsal kesim insanının önemli bir bölü ü, kooperatif ç ilik ol ayı karşısında ve kamunun bu olaya yaklaşım biçimleri yönünde kendi tutumlarını değerlendirme olanağını da bulmuştur.
ü Kısacası kırsal k e si m im i z d e 196 0' lı yılların o r t a l a r ı n d a b a ş l a y a n b u kooperatifçilik olayının, ortakların ekonomik durumunu düzeltme ve geliştirme yanında onların sosyal konumlarını da değerlendirmelerinde önemli katkısı olduğu söylenebilir.
Tarımsal (Köy) Kalkınma Kooperatifleri'nin ilk örneklerinden biri U r l a B a d e m l e r K ö y ü
kooperatifidir. Tarımsal Kalkınma Kooperatifi hareketi, olumlu ve olumsuz yönleriyle 1,5 asırlık T ü r k kooperatifçilik hareketi birikiminin bir ürünüdür. Bu hareketin kırsal kesimler de yerel kaynakların harekete geçirilmesinde büyük bir potansiyel yaratabileceğini gözden
kaçırmamak gerekir. (26 Ocak 2012, Bornova/İzmir)
*BADEMLER’in SESİ,Şubat 2012, Sayı 1 Gazetesinde yayınlanmıştır.
