DÜNYA KOOPERATİFÇİLİK GÜNÜ

21 Aralık, Dünya Kooperatifçilik günü olarak kutlanır. 21 Aralık ayni zamanda gecenin en uzun, gündüzün de en kısa olduğu gündür. Yani 24 saatin 9 saat 27 dakikası (%39’u) gündüz, 14 saat 33 dakikası da (% 61’i) gecedir. Canlıların yaşamı, günlük nafakalarını temin etmek için büyük bir mücadele ile geçer. İnsan yaşamının da milyar tarihlerle ölçüldüğü dönemde, insanların kendi aralarında sürekli savaşlar olmuş, hala da olmaktadır. Güçlüler güçsüzleri ezmiş, insan emeği ile yaratılan üretim araçları, ekonomideki söylemi ile sermaye, bir grup insanların/ulusların ellerinde toplanmıştır. Neredeyse dünya gelirinin % 70’inden fazlası, dünya nüfusunun beşte birinden azına sahip 8 gelişmiş ülkede toplanmış durumdadır. Ayrıca üretilen gelirin emek sahipleri ile sermaye sahipleri arasındaki dağılımı da çok dengesizdir. Üretilen gelirlerin 1/5–1/2’si arasındaki bir kısmı emek sahiplerine giderken (ülkelere göre çok farklılık gösteriyor), geri kalanı da nüfusun çok azınlığının elinde kalmaktadır[1]. Nitekim bankalarda birikmiş likitleşmiş sermaye miktarının  dünya reel üretiminin çok üstünde olduğu haberlerini basında izlemek mümkündür[2].

*

Tarihin her döneminde karşılaşılan bu bölüşüm sorunu insanları çeşitli çözümler üretmeğe yöneltmiştir. Salt kar ekseni üzerinde üretimini planlayan geleneksel kapitalist işletmelerin sonuçları ekonomiye krizden krize sürüklerken, üretimi “insan ihtiyaçlarına göre planlayan kooperatif girişimler”  21. yüzyılın en gözde girişim biçimi olacağı, pek çok bilim adamınca ileriye sürülmektedir.

İşte bu işletme tipini tarihe armağan eden Rochdale haksever öncüleri, 21 Aralık 1844’de 28 işçinin 4 ay uğraşarak adam başına toplayabildiği 1’er İngiliz lirası ile, toplam 28 sterlin sermaye ile kurulmuş, çağdaş kooperatiflerin başarılı ilk örneğidir.

Dünya kooperatifçilik günlerinde hep şunu düşünmüşümdür: Acaba Rochdale haksever öncüleri, 21 aralık gününü, yani gecenin en uzun, güneşin dünyaya en az aydınlattığı günü bilinçli olarak mı seçtiler?

*

Küresel düzeyde her yıl iki kooperatifler günü kutlanmaktadır: biri Rochdale Haksever Öncüleri Kooperatifinin kurulduğu 21 Aralık 1844’ü baz alan «Dünya Kooperatifçilik Günü» kutlaması; diğeri de Uluslararası Kooperatifler Birliği’nin kurulduğu 5 Temmuz 1895’i baz alan ve 1995’den beri «Uluslararası Kooperatifler Günü» olarak Temmuz ayının ilk cumartesi günü kutlanan ve Birleşmiş Milletler tarafından da resmen kabul edilen gündür. Ayrıca Birleşmiş Milletler, 2012 yılını, kooperatifçiliğin geniş kitlelerce daha iyi tanınması için «Uluslararası Kooperatifler Yılı» olarak ilan etmiştir. Bununla beraber, hemen hemen tüm kooperatifler/kooperatifçiler, hiç bir resmi zorunluluk olmadığı halde 21 Aralık’ı kooperatifler günü olarak anarlar.

173 yıl önce insanlığa ekonomik çıkmazlardan kurtarabilecek bir işletme tipini, kooperatifi,  armağan eden Rochdale öncülerini saygıyla anarak tüm kooperatifçilerin “Dünya Kooperatifçilik Günü”nü kutlarım.

Kooperatifçi selamlarımla.

Dr. Ayhan ÇIKIN

http://blog.milliyet.com.tr/dunya-kooperatifcilik-gunu/Blog/?BlogNo=548416

---

[1] http://blog.milliyet.com.tr/ekonomi-tarihinin-en-uzun-yolculugu/ Blog/? Blog No= 391756 ; 09 Aralık '12

[2] Bu konuda kesin bir belgeye ulaşılamamıştır. Ancak yurtiçi ve yurt dışı yayınlarda 2-10 kat arasında olduğu yönünde çeşitli tahminler ileri sürülmektedir. 

ROCHDALE HAKSEVER ÖNCÜLERİ

Rochdale Haksever Öncüleri kooperatifi,  İngiltere’de, Manchestere’in bir varoşu olan Rochdale’de, 21 Aralık 1844’de kuruldu. George Jacob Holyoake, “Rochdale Haksever Öncüleri Tarihi”[1](1893) adlı yapıtıyla, kooperatifçilik yazınına önemli bir eser katmıştır. Pek çok yazar, bu eseri ve Rochdale öncülerini incelemiş ve bugünün kooperatifçilik ilkelerini,  Rochdale ilkelerini baz alarak, yeniden yorumlamışlardır.

1844’de ilk Rochdale mağazasının açılmasında, daha önceki İngiliz işçi hareketinin kooperatif deneyimlerinden yararlanılmış ve onları sınırlayan etmenler incelenmiştir. Gıda maddeleri dışında başka mal alamayacak durumda olan bu  becerikli işçilerin yaşamını , endüstri  devriminin mekanizmaları, fakirlik, bir araya gelememek, vb.. git gide zorluyordu.  Grevlerin yanında temel olarak işçinin özgürleşmesi için de mücadele verilirken, politik yükümlülükte üstlenilmek durumda kalınmıştır.

 Kooperatifin kurulması için yapılan toplantı, başarısız bir grev sonrasında gerçekleştirilmiştir. Tüketim kooperatifinin kurulması ve mağazanın açılmasında geçmişteki hatalardan ve eleştirilerden yararlanılmıştır. Rochdale üyeleri,  kendilerinden önce kurulan benzer amaçlı şirketlerin alım –satım biçimlerini incelemişler, ortakların tercihlerini belirlemişler, geçmiş uygulamalarda, elde edilen fazlaların yatırılan sermaye oranına göre dağıtıldıklarını gözlemlemişlerdir. Ayrıca selefleri ile bir dayanışmanın da uygulamaya konulması konusunu da düşünmüşlerdir.

 Rochdale öncülerinin saptamış olduğu kurallar, tüketim kooperatiflerin büyük çoğunluğunun ve diğer kooperatiflerin yönetiminde geçerliliğini hala sürdürmektedirler. Bunlar şöylece özetlenebilir:

Kooperatifin çalışmasıyla ilgili olan kurallar:

-       piyasa fiyatları ile alım- satım yapma;

-       fazlanın satın almalarla orantılı olarak dağıtılması (risturn).

Kooperatifin yapısıyla ilgili olan kurallar:

-       “bir insan, bir oy” deyimi ile özetlenmiş demokratik yönetim ilkesi;

-        üyelerin kooperatifçilik görevini yerine getirme niteliği;

-       ortak sayısının sınırsızlığı;

-        üyelerin dürüstlük temeli üzerinden seçimi;

-       siyasi ve dini tarafsızlık;

-       kazancın bir kısmının sosyal işler ve geleceğe yatırım için ayrılması.

Bu kurallar, Rochdale öncesi kooperatif kurallarına göre oldukça zorlayıcıdırlar ve eşitsiz ortamdaki bir ekonomik var oluşunun temelini oluştururlar.

Gerçekten Rochdale kooperatifi çok hızlı gelişti. İlk kurulduğunda mağazasında tereyağı, şeker, un, yulaf unu ve birkaç mum ile çok zayıf bir mal stokuna sahipti. Sonraki üç ay içinde çay ve tütünü mağazaya soktular. Onlar miktardan çok mal kalitesine önem veriyorlardı.

Altı yıl sonra üretim kooperatifine doğru yöneldiler. Bir değirmen aldılar, ancak sermayesi çok kısıtlı idi; kaliteli ve çok miktarda buğday satın almaları önemli bir sorundu. 1854’de iki iplik fabrikası kurdular, 1860’da ikinci bir değirmen aldılar.

Bununla beraber komşu kentlerde yeni kooperatifler kurulmaya başladı. Rochdale kooperatifi 10 yaşına geldiğinde İngiltere de kooperatif sayısı 1000’e yaklaşmıştı. Tüketim kooperatiflerinin çoğalması, toptan satın alma konusunda yeni bir bölümün oluşması gereğini doğurdu. Zaten 1853’den beri diğer kooperatifler için bu görevi Rochdale öncüleri yapmaktaydı.

1864’de bu bölüm, ilk “wholesale society” (toptancı mağaza) adıyla, toptan satış için Kuzey İngiltere Kooperatif Şirketi’ne dönüştü {Bugünkü [Cooperative Wholesale Society (CWS)]’nin kökeni}.

Rochdale öncüleri zamanla, salt tüketim kooperatifi organizasyonuna yönelecektir. İzleyen yıllarda toptancı mağazaların çoğalması, XIX. yüzyılın ikinci yarısında kooperatif gelişmenin önemli olayını teşkil eder.

Rochdale öncüleri 1991’e kadar bağımsız varlığını sürdürebilmiştir. 1991’de Norwest Cooperative Society’ye geçti; 2007’de Manchester merkezli  “The Cooperative Group” adlı melez bir şirket tarafından alınarak Rochdale öncüleri adıyla tekrar işletmeye açıldı.

Rochdale öncüleri, kooperatifçilik tarihinin en önemli mihenk taşıdır. Rochdale öncülerinin belgeleri,  Rochdale Boroughwide Kültürel Kurulu tarafından toplanmakta, korunmakta ve arşivlenmektedir. Rochdale öncülerinin ilk mağazasının açıldığı bina 1867’de satılmış, ancak daha sonra satın alınarak 1931’de müze haline getirilmiştir. Rochdale öncüleri 1976’da başka bir kooperatifle birleşince, müzenin orijinal adı kaldırılmıştır. Ancak 1989’da tekrar orijinal adını geri aldı.[2]

*

Mevcut ekonomik yapının karmaşık yapısı içinde kooperatiflere mutlaka yer vardır. Kooperatifçilerin yolu uzun, zor, ama imkansız değildir.

2012 yılında, kooperatifçilik tarihinin çok önemli kavşaklarından biri yaşandı.  BMÖ  2012 yılını “Kooperatif işletmeler daha güzel dünya kurar” ana temasıyla “Uluslar arası Kooperatifler Yılı” olarak kutlanmasını sağladı. Yine ayni yıl kooperatifçilik tarihinde bir  ilk yaşandı:”1.Uluslararası Kooperatifler Zirvesi” gerçekleştirildi. Zirvenin sonuç bildirgesinde düzenleyici kurulun en etkin üyesi ve dünyadaki kooperatif bankalarının en güçlülerinden bir olan “Mouvement Desjardins”in başkanı Monique Leroux, kooperatif devrimini ilan etti ve kooperatif modelin teşvik eylemlerine yükümlenmeğe herkesin katılmasına çağırdı: “Biz, kooperatifçiliği daha ileriye götürmek için lider gibi hareket etmeliyiz”.[3]

Kooperatifçi selamlarımla

Dr. Ayhan ÇIKIN

http://blog.milliyet.com.tr/rochdale-haksever-onculeri/Blog/?BlogNo=548555

---

[1] ]http://www.economist.com/content/global_debt_clock

[2] Bkz : http://www.rochdalepioneersmuseum.coop/

[3]http://www.entreprises.coop/index.php?option=com_content&view=article&id=293:sommet-international-des-cooperatives&catid=112:news-aic-2012&Itemid=600

EĞİTİM KOOPERATİFÇİLİĞİ AÇISINDAN KOOPERATİFÇİLİK İLKELERİ

...  Kooperatifçilik basit bir şey değildir

İnsanlar güncel hayatta bir çok eylemde işbirliği yapabilirler. İyi niyetli bir araya geliyormuş gibi davranabilirler. Ama bunların hiç biri “kooperatif yapmak” değildir.

Kooperatifçilikten bahsedildiğinde tam olarak ne anlaşılmalı  ?

Hümanist ideolojiden kaynaklanan kooperatifçilik, XX. yüzyılın başından beri, Okul’a nüfuz etmiştir. “Okulda Kooperatifçilik” düşüncesi pedagojik veya psikolojik olarak çok yaygınlaştı.

“Kooperatif bir toplum”, aktif ve demokratik bir eğitimle kurulabilir.

Okul kooperatifi, bir “eğitim süreci”nin nihai  hedefini psiko-sosyal olarak tasarımlar: kooperatif olarak yaşamak veya çalışmak/kooperatifçiliği oluşturmak.

Bu tasarımlamayı tanımlamak için, 1996’da ACI tarafından kabul edilmiş kooperatif ilkelerini, eğitim çerçevesine uyarlamak gerekir.

KOOPERATİFÇİLİK İLKELERİ / EĞİTİME UYARLANARAK…

1. Gönüllü üyelik

Kooperatif çalışma, “bir projeyi, ihtiyaçları veya çıkarları” paylaşan insanların yaptığı ortak bir eylemdir. Her katılımcı kendini, bu topluluğa ait olduğunu hisseder.

Kooperatifçilik zorla empoze edilirse, izlediği amaçlardan saparsa, varlık nedenini de kaybeder.

Öğrenciler için kooperatifçilik, bir grup tarafından hazırlanan, kendi becerilerine uygun bir “eylem/proje”de yer almaktır.

Öğretmenlerin ekip çalışması için, her bireyin kendi “zaman ve enerji”sini kullanması bakımından bir avantaj sağlaması gerekir.

2. Üyeler tarafından gerçekleştirilen demokratik yönetim

Kooperatifçilik şeklinde çalışan ekip “demokratik” olarak çalışır.  “Spontane” olarak örgütlenmiş grup demokratik olmaktan uzaktır.

Kooperatifçiliğin referans normları: karar alma süreçlerinde insana saygı, ifade özgürlüğü, bireylerin eşitliği ve gönüllülüğü üzerinde biçimlenmiş olmak.. “Bir kişi, bir oy” kooperatifçiliğin temel demokratik ilkesi etrafında toplanmış olmak…

3. Tüm üyelerin adil katılımı

Kooperatif çalışmanın gerçekleşmesinde tüm üyelerin katkı koyması esastır.  Kooperatifçiliğin reel olarak var olabilmesi için üyelerarası ilişkilerin (Dayanışma ilişkileri’nin)  olumlu olması gerekir :

-  Dayanışmacı katılımcılığın temel bileşeni “çifte sorumluluk”tur : Bireysel ve kolektif sorumluluk ;

- Bir ekip çalışmasının değerlendirilmesi, “bireysel başarı” ve “grup verimliliği”ne göre yapılır;

- …Ve grup çalışmasının ürünü, ilgilenmeyi/bilgilenmeyi etkiler.

Bu “üç düzeyli” değerlendirme, kooperatif grubun karşılıklı bağımlılığını yaratır.

4. Özerklik ve bağımsızlık

Kooperatifin çalışması üyeleri tarafından düzenlenir. Kooperatif üyelerinin/yöneticilerinin kararlarını dış yetkililer karışamazlar.

Kooperatif,  eğitim sürecini tasarımlarken “araştırıcı ve aktör topluluklarını” teşkil eder. Bu teşkil edilen gruplar, üyelerin özerkliğini ve sorumluluğunu geliştirmeye eşlik ederler.

5. Eğitim, formasyon ve enformasyon

Kooperatif yapma, yardımlaşma, “başkaları ile, başkaları tarafından ve başkaları için”,“çalışmayı ve yaşamayı öğrenme” amacı olarak, bir uygulama içinde yaşanır ve analiz edilir.

Kooperatif ekiplerin oluşumu, eğitimi, ekip çalışmasının düzenlenmesi veya değerlendirme araçlarının oluşturulması (… )konularında gerekli bilgi ve destekler sağlanmalıdır.

6. Diğer gruplarla işbirliği

Gruplararası  işbirliği, ve “ortak -formasyon” (co-formation) kooperatif etiğin merkezidir.

Bir kooperatif grubun başarılarını tanımak için, aktarılabilir, hatta genelleştirilebilir öğeleri ortaya çıkarmak gerekir

Kuşkusuz eğlenceli bir tarzda organize edilmiş “rekabet”, zaman zaman “dışsal” bir motivasyon olabilir.

7. Topluma karşı yükümlülük

Kooperatifler , ortaklarınca onaylanan politikalar aracılığıyla toplumların sürdürülebilir kalkınması için çalışırlar.

Kooperatifçi selamlarımla

T. Ayhan ÇIKIN

Bursa, ÇEK’de yapılan konuşmadan: 20 Aralık 2014