Rochdale Haksever Öncüleri
kooperatifi,
İngiltere’de, Manchestere’in bir varoşu olan Rochdale’de, 21 Aralık 1844’de kuruldu. George Jacob Holyoake, “Rochdale
Haksever Öncüleri Tarihi”[1](1893)
adlı yapıtıyla, kooperatifçilik yazınına önemli bir eser katmıştır. Pek çok
yazar, bu eseri ve Rochdale öncülerini incelemiş ve bugünün kooperatifçilik ilkelerini,
Rochdale ilkelerini baz
alarak, yeniden yorumlamışlardır.
1844’de ilk Rochdale mağazasının
açılmasında, daha önceki İngiliz işçi hareketinin kooperatif deneyimlerinden
yararlanılmış ve onları sınırlayan etmenler incelenmiştir. Gıda maddeleri
dışında başka mal alamayacak durumda olan bu
becerikli işçilerin yaşamını , endüstri
devriminin mekanizmaları, fakirlik, bir araya gelememek, vb.. git gide
zorluyordu. Grevlerin yanında temel
olarak işçinin özgürleşmesi için de
mücadele verilirken, politik yükümlülükte üstlenilmek durumda kalınmıştır.
Kooperatifin kurulması için yapılan toplantı, başarısız
bir grev sonrasında gerçekleştirilmiştir. Tüketim kooperatifinin kurulması ve
mağazanın açılmasında geçmişteki hatalardan ve eleştirilerden yararlanılmıştır.
Rochdale üyeleri, kendilerinden önce
kurulan benzer amaçlı şirketlerin alım –satım biçimlerini incelemişler,
ortakların tercihlerini belirlemişler, geçmiş uygulamalarda, elde edilen
fazlaların yatırılan sermaye oranına göre dağıtıldıklarını gözlemlemişlerdir.
Ayrıca selefleri ile bir dayanışmanın da uygulamaya konulması konusunu da
düşünmüşlerdir.
Rochdale öncülerinin saptamış olduğu kurallar,
tüketim kooperatiflerin büyük çoğunluğunun ve diğer kooperatiflerin yönetiminde
geçerliliğini hala sürdürmektedirler. Bunlar şöylece özetlenebilir:
Kooperatifin
çalışmasıyla ilgili olan kurallar:
- piyasa fiyatları ile alım-
satım yapma;
- fazlanın satın almalarla
orantılı olarak dağıtılması (risturn).
Kooperatifin
yapısıyla ilgili olan kurallar:
- “bir insan, bir oy” deyimi
ile özetlenmiş demokratik yönetim ilkesi;
- üyelerin kooperatifçilik görevini yerine
getirme niteliği;
- ortak sayısının
sınırsızlığı;
- üyelerin dürüstlük temeli üzerinden seçimi;
- siyasi ve dini
tarafsızlık;
- kazancın bir kısmının
sosyal işler ve geleceğe yatırım için ayrılması.
Bu kurallar, Rochdale öncesi
kooperatif kurallarına göre oldukça zorlayıcıdırlar ve eşitsiz ortamdaki bir
ekonomik var oluşunun temelini oluştururlar.
Gerçekten Rochdale kooperatifi
çok hızlı gelişti. İlk kurulduğunda mağazasında tereyağı, şeker, un, yulaf unu
ve birkaç mum ile çok zayıf bir mal stokuna sahipti. Sonraki üç ay içinde çay
ve tütünü mağazaya soktular. Onlar miktardan çok mal kalitesine önem
veriyorlardı.
Altı yıl sonra üretim
kooperatifine doğru yöneldiler. Bir değirmen aldılar, ancak sermayesi çok
kısıtlı idi; kaliteli ve çok miktarda buğday satın almaları önemli bir sorundu.
1854’de iki iplik fabrikası kurdular, 1860’da ikinci bir değirmen aldılar.
Bununla beraber komşu kentlerde
yeni kooperatifler kurulmaya başladı. Rochdale kooperatifi 10 yaşına geldiğinde
İngiltere de kooperatif sayısı 1000’e yaklaşmıştı. Tüketim kooperatiflerinin
çoğalması, toptan satın alma konusunda yeni bir bölümün oluşması gereğini
doğurdu. Zaten 1853’den beri diğer kooperatifler için bu görevi Rochdale
öncüleri yapmaktaydı.
1864’de bu bölüm, ilk “wholesale
society” (toptancı mağaza) adıyla, toptan satış için Kuzey İngiltere
Kooperatif Şirketi’ne dönüştü {Bugünkü [Cooperative Wholesale Society (CWS)]’nin
kökeni}.
Rochdale öncüleri zamanla, salt
tüketim kooperatifi organizasyonuna yönelecektir. İzleyen yıllarda toptancı
mağazaların çoğalması, XIX. yüzyılın ikinci yarısında kooperatif gelişmenin
önemli olayını teşkil eder.
Rochdale öncüleri 1991’e kadar
bağımsız varlığını sürdürebilmiştir. 1991’de Norwest Cooperative Society’ye geçti; 2007’de Manchester
merkezli “The Cooperative Group” adlı melez bir şirket tarafından alınarak
Rochdale öncüleri adıyla tekrar işletmeye açıldı.
Rochdale öncüleri,
kooperatifçilik tarihinin en önemli mihenk taşıdır. Rochdale öncülerinin
belgeleri, Rochdale Boroughwide Kültürel Kurulu tarafından toplanmakta,
korunmakta ve arşivlenmektedir. Rochdale öncülerinin ilk mağazasının açıldığı
bina 1867’de satılmış, ancak daha sonra satın alınarak 1931’de müze haline
getirilmiştir. Rochdale öncüleri 1976’da başka bir kooperatifle birleşince,
müzenin orijinal adı kaldırılmıştır. Ancak 1989’da tekrar orijinal adını geri
aldı.[2]
*
Mevcut ekonomik yapının
karmaşık yapısı içinde kooperatiflere mutlaka yer vardır. Kooperatifçilerin
yolu uzun, zor, ama imkansız değildir.
2012 yılında, kooperatifçilik
tarihinin çok önemli kavşaklarından biri yaşandı. BMÖ 2012 yılını “Kooperatif işletmeler daha güzel dünya kurar” ana temasıyla “Uluslar arası Kooperatifler Yılı”
olarak kutlanmasını sağladı. Yine ayni yıl kooperatifçilik tarihinde bir ilk yaşandı:”1.Uluslararası Kooperatifler Zirvesi” gerçekleştirildi. Zirvenin
sonuç bildirgesinde düzenleyici kurulun en etkin üyesi ve dünyadaki kooperatif
bankalarının en güçlülerinden bir olan “Mouvement Desjardins”in başkanı Monique
Leroux, kooperatif devrimini ilan etti ve kooperatif modelin teşvik
eylemlerine yükümlenmeğe herkesin katılmasına çağırdı: “Biz, kooperatifçiliği daha ileriye götürmek için lider gibi hareket
etmeliyiz”.[3]
Kooperatifçi selamlarımla
Dr. Ayhan ÇIKIN
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder