KOOPERATİF DEVRİM

KOOPERATİF DEVRİM

Tarım ve gıda sektöründe kooperatif devrim nedir ?

Kooperatif devrim, gelecek kuşakların destekleyebileceği ve karşı karşıya kaldığımız karmaşık dünyada sürdürülebilir, sessiz, ancak zorunlu bir devrimdir.

Son onlu yıllarda , günümüz ekonomik ve politik kararların alınmasında ve uygulanmasında pek çok ülke hükümetleri yetersiz kalmaktadırlar. Hatta neredeyse bu kararların uluslararası düzeyde olouşturulma süreci yaşanmaktadır.

Dünyanın krizlerle bunaldığı bir dönemde başıboş finans kapitalizmine karşı yeni bir model oluşturulma arayışı, pek çok bilim insanını ve ciddi politikacılarını  meşgul etmektedir. Ne yazık ki  böyle bir dönemde, ülkemizde bu konunun ciddiyetinin ne akademik kesimlerde , ne de siyasi kadrolarda fark edildiğini söylemek güçtür.  Öncelikle bu konunun ciddi bir bilgi ve siyaset üretme ile ilişkili olduğunu vurgulamak gerekir.

Kuşkusuz Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluşundan beri tarım, hiç bir dönemde son onlu yıllardaki kadar kan kaybetmemiştir. Özellikle 1980’lerden sonra uygulamaya konulan ekonomik politikalarla Türkiye tarımı ve ekonomisi finansal kapitalizminin kollarına şartsız –şurtsuz teslim edilmiştir. Özellikle 20. yüzyılın son çeyreğinde  gelişmekte olan ülkelere dayatılan liberalleşme ve yeniden yapılanma mitleri , 2008 mali krizi ile paramparça olmuştur.  Türkiye’nin yeterince geliştiremediği sanayisi de, mali kurumları da hızla yabancı sermayenin denetimine geçmiştir. Büyük çoğunluğun çıkarına  pazarların düzenlenmesi ve rekabeti iyileştirmenin tek aracı olarak bakılan rekabet politikaları, yetersizliklerini ve ahlak bozucu etkilerini her yıl artırarak sürdürmektedir.

Tüm ülke halkı  ekoloji, sürdürülebilir kalkınma, beslenme konularındaki endişelerini yüreğinde duyumsamaktadırlar.

Bu durumda ne yapmalı ?

 Konu ülkenin akademik ve politik çevrelerinde  tüm boyutlarıyla tartışılmalıdır.

Burada ciddiyetle üzerinde durulması gereken husus,  ülke tarımının kooperatiflerle kucaklaşmasını sağlayabilecek önlemleri devreye sokmak olmalıdır.Ülkemizin geleceği için sürdürülebilir kalkınmayı  gerçekleştirebilecek yükümlülükler,  tarımda kooperatifleşmenin gerekliliği küresel bir gerçek olarak karşımıza çıkmaktadır. Türkiye, ekonomisinin gördüğü  ekolojik değişikliği merkezinde taşıyan  sektörlerde (tarım-gıda, enerji ve çevreye bağlı hizmetler) önemli kapasitelere sahiptir.

Böylece , gelişmiş pek çok ülkede ve – yetersiz de olsa ülkemiz tarımının bazı kesimlerinde- kendini ispatlayan kooperatiflere , Türkiye ekonomisini ve toplumunu sulayan modellere dayanmak gerekmektedir.

Tarımsal kooperatifler, dünya ölçeğinde piyasa ekonomisinin  temel aktörleridir.  Daha da ötesi , kooperatiflere ortak çiftçiler, ülkemizin karşı karşıya bulundukları güçlükleri aşmada hükümetlere ilham kaynağı olabilirler. Borsaların diktasından bağımsız yönetişim modeli ile kuvvetli bir yerel yerleşim, toplumun her düzeyinde yaratılabilecek yeni istihdam, insana inanan bir ekonomi, vahşiliği azalmış ve daha insanileşmiş bir toplum :

İşte « İzmir Tarım Grubu »nun kooperatifler öncülüğünde geliştirmek istediği modelin özeti.

 Dr. Ayhan ÇIKIN

http://www.coopdefrance.coop/fr/4/orientations-priorites/

“SORUNLAR YUMAĞI : TARIM”-2

-        Tarımsal destekler büyük ölçüde kaldırıldı. Bir taraftan gümrüklerden mal girişlerinin kolaylaşması, diğer yandan tarımın yapısından kaynaklanan tarımsal ürün maliyetlerinin yükselmesi, tarımsal ürünlerin ihracatını kısarken ithalatında da bir patlama yarattı;

-        “Türkiye’deki kooperatiflerin rolü nedir” gibi bir soruya,  biraz geçmişe dönerek şöyle yanıt verilebilir: Cumhuriyetin Kuruluş dönemlerinde “Tarım-sanayi-ticaret” kesiminin  bütünleşmesinde özellikle  tarım kredi ve tarım satış kooperatifleri önemli  görevler alarak tarımsal üretimin artmasında ve çeşitlenmesinde  büyük rol oynamıştır. Örneğin, kırsal kesime teknik bilgiler “Tarımsal Yayım Servisi” ile ulaşırken, tarımsal girdilerin ve onu finanse edecek kredilerin, o günkü koşullarda bir tarım ve kooperatifler bankası özelliği taşıyan “T.C. Ziraat Bankası”nın eşgüdümünde “Tarım Kredi Kooperatifleri (TKK) aracılığı ile  ülkenin dört bucağındaki binlerce köye ve çiftçiye ulaştırıldı. Böylece  tarımsal üretimde  nitelik ve nicelik arttı. Bu şekilde üretilen başlıca tarım ürünleri, Tarım Satış Kooperatifleri(TSK) aracılığı ile ülkenin çeşitli bölgelerinden toplanıp işlenerek pazarlandı.  1950’lerde pancar üreticileri kooperatifleri ile Türkiye Şeker Şirketi’nin ortaklaşa çalışmasıyla şeker üretimi geliştirilmiş, tarımsal ithalat büyük ölçüde azalmış, buna karşılık tarım ürünleri ihracatı gelişmiştir. 1960’larda bugünkü “Tarımsal Kalkınma Kooperatifleri”nin atası olan “Köy Kalkınma Kooperatifleri” devreye girdi.  Türk çiftçisi, bu kooperatiflerle “kooperatifçilik teorisi” ile daha yakından tanıştı;

  Son çeyrek yüzyıldır izlenen ekonomi politikaları, tarım kesiminde kooperatifçiliği oldukça zayıflatmasına karşın tarım kesimindeki kooperatifler, hala önemli bir potansiyeli harekete geçirecek düzeydedir.

Yeter ki, uygulanan ekonomi politikaları içinde gerekli rol kendilerine sunulabilmiş olsun.

Dr. Ayhan ÇIKIN

“SORUNLAR YUMAĞI : TARIM”-1

SORUNLAR YUMAĞI : TARIM”

                                   Dr. Ayhan ÇIKIN

Çiftçinin/Tarımın  büyük sorunları var.

En önemli sorunları teknik ve ekonomik alt yapı sorunlarının hep ihmal edilmiş olmasından kaynaklanan sorunlardır :

-        Uzun yıllar  Türkiye tarımını uluslararası rekabete taşıyabilecek bir “toprak ve tarım reformu” gerçekleştirilemedi;

-        Piyasaya uyabilecek, aile emeğini tam istihdam edebilecek optimum bir işletme büyüklüğü yaratılamadı. İşletmeler küçük ve çok parçalı;

-        Tarımsal yapının bir sonucu olarak tarımsal ürün maliyetleri dünya ölçeğine göre çok yüksek ;

-        Tarımsal girdi fiyatları dünya fiyatlarına koşut gelişirken, tarımsal ürün fiyatları yeterli düzeyde oluşamıyor;

-        Tarım ve  kooperatif kesimleri  için Türkiye’de ekonomik ve hukuki  alt yapıda önemli yetersizlikler var; .

-         Her şeyden önce günümüz dünya ekonomisinde “likit sermaye”  çok önemli rol oynamaktadır;

-         Likit sermayenin iki önemli ana kaynağı vardır : tasarruflar ve  Bankacılık sistemi içinde (Merkez Bankası paraları + Bankaların yarattığı paralar)  piyasaya arz edilen nakit paralar. Her iki durumda da “Banka”  önemli rol oynar;

-         Çiftçilerin/kooperatifçilerin  tasarruflarını toplayıp onlar adına bu tasarrufları yönetecek ve yönlendirecek “Banka” olgusu çok önemlidir. Ayrıca çiftçiler /kooperatifler adına Merkez Bankası’ndan sıcak para talep edebilecek bir “Çiftçi ve Kooperatifler Bankası”  ne yazık ki Türkiye’de hala kurulamamıştır. 1937’de “Tarım ve Kooperatifler Bankası” durumuna getirilen T. C. Ziraat Bankası’nın bu statüsü 1980’li yıllarda kaldırılmıştır. Özetle, bugünkü koşullarda tarım ve kooperatif sektörü  için finansal alt yapı hazırlanmamıştır;

-        Küreselleşen bir ekonomide GATT anlaşmasını hayata geçiren Dünya Ticaret Örgütü’nün temel mantığı “bir mal nerede ucuzsa oradan alınır, nerede pahalıysa oraya satılır”  şeklinde özetlenebilir;

TARIMI SÖMÜREN, ÇİFTÇİYİ YOKSULLAŞTIRAN POLİTİKALAR -2

TARIMI SÖMÜREN, ÇİFTÇİYİ TOKSULLAŞTIRAN POLİTİKALAR -2
Dr. Ayhan ÇIKIN
AB’ye girmek sorunları çözecek mi ?
Türkiye, AB’ye girme niyetini 1963’te ortaya koydu. 1980’de tam anlamıyla  piyasa ekonomisine geçişi benimsedi. Bütçe  ve dış ticaret açıklarını, iç ve dış borçlanma ile kapatmaya yöneldi. Ülke, son çeyrek yüz yıl içinde ulusal geliri boyutunda borçlandırıldı. Vergileme sistemi, adeta rant vergi sistemine dönüştürüldü. Tarım, iç ve dış ticaret hadleri aracılığı ile adeta sömürüye açıldı. Çiftçiler, kendi iç dinamiklerini harekete geçirebilecek bir eğitim sisteminden uzak kaldı. Tarım dışı kesimlerde müdahale sistemini kaldıran siyasi erkler, tarımın daha fazla sömürülmesi için, tarımsal girdi fiyatlarını yükselten, tarım ürünleri fiyatlarını düşük tutan politikalara ağırlık verdi. Çiftçi, kendini siyasi ve ekonomik konumlarda ifade edebilecek örgütlenmeden yoksun bırakıldı. Çiftçi ve işçi örgütlenmeleri üzerinde  siyasi erkin uyguladıkları kafa karıştırıcı yasal düzenlemeler ve uygulamalar, emekleriyle geçinenlerin bu sömürü sistemini kavramalarını zorlaştırdı.
Kısacası, kırsal kesim, kendi dinamiğini yaratmada yetersiz kaldı. Tarım kesimi, finansal alt yapısız bırakıldı. 1970’lerde Köy Koop hareketiyle  yaratılan dinamizm, 1980’lerde kırıldı.

1980’li yıllara doğru yoğunlaşan Stand-by anlaşmaları ile tarıma yapılan destekler, teker teker ortadan kaldırıldı. 2000’li yıllarda çıkarılan tütün ve şeker yasalarıyla, tarımın bu gözde sektörlerinin piyasa alanları yabancılara adeta peşkeş çekildi. Tarımsal KİT’ler özelleştirilerek, tarımın sanayi ve pazar ile ilişkileri kurumsuzlaştırıldı. Bunların yerine yeni  kurumsal yapılar oluşturulmadı.

Uluslararası anlaşmalar ve tarım ?
Son çeyrek yüzyıldır, Türkiye’nin siyasi sorumluları, çiftçilere Dünya ölçeğinde rekabet etmelerini söylüyorlar. 1994’de GATT Uruguay Tarım Ticaret anlaşmasını, 1995’de AB Gümrük Birliği ,Dünya Bakası ile  Stand-by anlaşmaları imzalanırken tarımın  mevcut yapısının Dünya rekabetine açılmaya elverişli olup olmadığı hiç düşünülmedi mi ? Düşünülmediyse, tarımın bu gün düştüğü sıkıntıdan sorumlu olanlar çiftçiler mi, yoksa, Türkiye’yi uluslararası rekabete açan anlaşmalara imza koyan siyasi sorumlular mı ?
AB ile bütünleşmek elbette büyük bir proje. Bu projenin getireceği olduğu gibi götüreceği de var. 1950’lerden sonra  tarıma uygulanan politikalar, çiftçiyi piyasa ekonomisine adapte olmaktan çok, 1930’ların projesi çerçevesi  içinde oluşturulan kurumsal dokulardan yararlanarak, seçimden seçime biraz yükseltilen girdi ve çıktı destekleri olmuştur.
AB  uyguladığı tarım politikaları ile önce  kendine yeterli bir tarım yarattı. 1980’lerden sonra da bu politikalarla, tarımda ihracatçı bir konuma geldi. 1960’larda tarım ürünleri bakımından net ithalatçı olan AB, bugün net ihracatçı yapıya ulaştıysa, burada piyasa mekanizması içinde kooperatifleşmenin rolü inkar edilemez.
Türkiye’nin AB müzakerelerinde en sıkıntı çekeceği dosya Tarım Dosyasıdır.

Gelecek kuşaklar rahat edebilecekler mi?
Gelecek çiftçi kuşaklarının refahı, AB ile müzakerede Türk tarafının başarısına ve uygulamalara bağlı olacaktır. Özellikle hayvancılık, tütün, pamuk, şeker ve hububat üreticilerinin oldukça sıkıntılar yaşayacağını söylemek pek te kehanet olmayacaktır. Öncelikle tarımsal alt yapıyı, tarım işletmelerini belirli bir ölçeğe getirerek rekabet gücünü geliştirmek durumundayız. Tarım- sanayi-hizmetler dizisinde yer almasını sağlayacak  örgütlenme (özellikle kooperatifçilik) konusunda örgün ve yaygın eğitim verecek önlemleri almalıyız.
Bugünkü rekabet düzeni içinde finansal yapıyla desteklenmeyen sektörlerin yaşama şansı  zordur. Onun için Türkiye, tarımı ve onun kooperatiflerini kucaklayacak bir banka sistemiyle
desteklenmesi zorunludur.

Dr. Ayhan ÇIKIN

TARIMI SÖMÜREN, ÇİFTÇİYİ YOKSULLAŞTIRAN POLİTİKALAR -1

TARIMI SÖMÜREN, ÇİFTÇİYİ TOKSULLAŞTIRAN POLİTİKALAR -1

T. Ayhan ÇIKIN

Son çeyrek yüzyıldır Türk tarımı, Cumhuriyet döneminin en bunalımlı günlerini yaşamaktadır. Yüzyıllar süren bitmez tükenmez savaşların ardından ulusal kurtuluş savaşının başarıyla sonuçlanmasında Türk halkının elindeki yegane kaynak tarımdı. Cumhuriyetin kuruluşu sonrasında  genç Türkiye’nin  yaptığı atılımlarda tek dayanak noktası tarımdı. Bugünkü sanayileşme sürecinin temel mayası, 1930’lu  yıllarda atılırken tarımdan başka basamak yapılacak bir sektör yok gibiydi. Son onlu yıllarda “Sümerbankı bitirdik, yakında tarihten silinir” söylemiyle  övünenlerin yetiştiği okullar ve sanayi kuruluşlarının hepsinin harcında Türk tarımının yadsınamaz payları vardır. Sanayileşmemiz onun omuzlarında yükseldi, dış ticareti, bankacılığı onunla öğrendik. Çok partili demokrasiye geçerken tarım odaklı tartışmalar hep gündemdeydi.

Nasıl oldu bu?

Türk ekonomisinin bu günlere gelmesinde, 1930’ların uygulamalarını eleştirenler, o günün koşullarında nasıl politikalar üretilip, yoksul bir ülkenin tek kaynağı olan tarımından nasıl bir  çağdaş Türkiye Cumhuriyeti yaratıldığını anladıklarını sanmıyorum.

 Nedir o günlerin politikasının özü?

Öncelikle tek üretim kaynağı olan toprak potansiyelini ve onun üzerindeki insan kaynağını harekete geçirebilen bir sistem yaratmak…

Yer altı kaynaklarını harekete geçiren politikalara bir yana bırakıyorum. Sadece tarım kısmını şöyle bir irdeleyelim :

- Öncelikle insan beslenmesinin temel kaynağı olan hububat  üretimini sürekli kılan ve onu pazara ve sanayiye sürekli ürün veren bir düzen kurmak (Toprak Mahsulleri Ofisi örneği);

- Ardından insanın temel giyim ihtiyacı olan pamuk ve pamuklu sanayini devreye sokmak (Tarım Satış Kooperatifleri ve  Sümerbank örneği);

- Yine insanların önemli enerji kaynağı olan şekeri elde etme çabaları (şeker pancarı tarımını geliştirme ve şeker sanayi örneği);

- Yabancıların elindeki Tütün Rejisini ulusallaştırarak yüz binlerce tütün yetiştiren aileye ve yeterli geliri olmayan maliyeye önemli gelirler yaratmak (Tekel örneği);

- Ayrıca tarımsal hammaddeleri kullanan sanayilerle (özel ve kamuya ait) tarım-sanayi bütünleşmesini sağlama çalışmaları;

- Tarımın ve tarıma dayalı sanayilerin finans desteğini yapabilecek finans kurumlaşması örneği (Ziraat Bankasının bu amaca uygun yapılandırılması ve Tarım Kredi Kooperatifleri örneği);

- Tarıma teknik girdi sağlayacak ve bunu çiftçinin tarlasına kadar ulaştıracak girdi üretimi ve dağıtım kanalları (Zirai Donatım Kurumu örneği);

- Çiftçinin beyinsel gücünü, çevresindeki kaynakları algılayabilecek bir şekilde geliştiren bir eğitim ve yayım örgütünün kurulması ( Köy Enstitüleri ve Tarımsal Yayım Teşkilatı örneği).. .

Vb…vb…

Örnekler çoğaltılabilir . 1930’lar döneminin tarım politikalarını, daha doğrusu ekonomi politikalarını şöylece özetlemek mümkündür :

“Her alanda üretimi artırmak için onun sanayisiyle, pazarıyla, hizmetler kesimiyle organik bir doku içinde çalışan bir ekonomi politikası. Zorunlu ve gerekli olarak bu politikanın en büyük aktörü Devlet olmak durumunda kalmıştır. Çünkü, yeterli sermaye, bilgi birikimi ve girişimci insan tipi yoktu. Ancak, özel girişimciyi de yolları tıkamamıştır…”

Dr. Ayhan ÇIKIN

NEDEN KOOPERATİFÇİLİK DİYORUZ ?

NEDEN KOOPERATİFÇİLİK DİYORUZ ?

             

                                   Dr. Ayhan ÇIKIN

Bir konuda başarılı olabilmek için o konuyu bilen, isteyen ve uygulamada görev alma isteği olan insanların çoğalması gerekir...

Basit ekonomik döngü, insanların ürettiği fazla ürün/hizmetleri birbiri ile değiştirme süreci ile başlar.

Daha sonra bu süreçte M-P-M' (*) süreci içinde P (Para) ekonomik süreçte önemli rol oynamaya başlar ve üretimin karşılığı olarak piyasalarda dolaşır.

Özellikle 2. Dünya Savaşı sonrasında P (Para) ekonomiye egemen oldu. Bugün ekonomiyi yönetmek demek Parayı yönetmekle neredeyse eş anlamlıdır .

Doğaldır ki bunun sonucunda reel ekonominin en önemli temsilcileri (küçük çiftçi, küçük esnaf , vb...) banka sisteminin büyük sermaye gruplarının amaçlarına uygun çalışması nedeni ile , tasfiye sürecine girdi !..

Peki küçük üreticilerin tasfiye edilmesi kapitalist ekonomiyi kurtarabilecek mi ?

Bence bu  sorunun yanıtı "hayır "dır.

Çünkü tüketilmeyen hiç bir mal ekonomide üretim olanağı bulamaz... Mal ve hizmetleri de insanlar tüketir.

Ayrıca bu son cümleyi şöyle de söylemek mümkündür : “Tüketilemeyen mal üretilmezse, harcanamayan gelirde ekonominin başına dert olur.”

İşte son onlu yıllarda dünyada bu olgu yaşanıyor.

Özellikle yüzyıllardır üretim karşılığı olarak "rant+faiz+kar"  yani sermaye gelirleri banka stoklarında o kadar çoğaldı ki, “banka sermayesi ile sanayi sermayesinin iç içe geçişi”ni  simgeleyen bir  “finans kapital” pazarlaması ortaya çıkmıştır. Özellikle 1980'lerden bu yana "IMF+WB+ DTÖ+ ABD Maliye Bakanlığı" destekli , AGÜ'lerin ekonomilerinin yeniden yapılandırılma projesi ile "Finans Kapital"in dünyaya yayılmasının alt yapısı hazırlandı ve uygulamaya sokuldu.

Bu arada alternatif ekonomi modeli temsilcisi SSCB'de kendiliğinden sahneden çekilmek zorunda kaldı.

Pek çok kişi kapitalizmi haklı olarak eleştiriyor. Ama ona alternatif olarak çalışabilecek bir ekonomik modelleme yeterince koyamıyor .

 İşte bu süreçte "Kooperatifçilik" yeni bir ekonomik alternatif olarak varlığını hissettirdi.

Ancak "Kooperatif Model" çok esnek bir işletme modelidir... Kapitalizmin eksiklerini tamamlayan bir seçenek olarak ta kullanılabilir... Kapitalizme alternatif yeni bir ekonomik modelleme olarak ta kullanılabilir.

Tabii ki  bu tercih, toplumların siyasi tercihlerine göre oluşur.

 Hangi tercih durumu oluşursa  oluşsun, kooperatifler için şu üç unsurun iyi uygulanması ile orta/uzun vadede ekonomide bir rahatlama sağlanabilir:

1.      Her kooperatif girişim, yerel veya bölgesel düzeyde ortak bir ihtiyacın tanımı üzerine kurulur ve onu yanıtlamak için insanların işbirliği yapmasını öngörür;

2.      Kooperatif girişim üyeleri için kar aramazlar;

3.      Ekonomik demokrasi, kooperatif girişimin organizasyon tarzını belirler (bir üye-bir oy).

Özellikle 2012’de 1.cisi gerçekleştirilen, 2016’da 3. gerçekleştirilecek olan “Uluslar arası Kooperatifçilik Zirve”lerinde  kooperatifçiliğin ekonomik teoride ve uygulamadaki  yeri  çok boyutlu olarak tartışmaya gündeme taşımaktadır.

Dr. Ayhan ÇIKIN

---

(* ) M-P-M’ :  “Mal-Para- yeni Mallar” döngüsünü simgeler.

ATATÜRK, EKONOMİ VE KOOPERATİFLER

ATATÜRK, EKONOMİ VE KOOPERATİFLER

                                                           Dr. Ayhan ÇIKIN

Atatürk dönemine ait ekonomi politikaları ve kooperatifçilikle ilgili bilgiler değerlendirildiğinde aşağıdaki sonuçlara ulaşılabilir :

Atatürk döneminde tarım, sanayi ve hizmetler sektörü birbirleriyle karşılıklı bir etkileşim dokusu içinde ele alınmıştır. Bu dokunun ülkenin her tarafına aktarılabilmesi için uygun insan tipinin yetiştirilmesi için " Köy Enstitüleri" ile "iş içinde eğitim" ilkesi hayata geçirilmeğe çalışılmıştır. Köy Enstitüleri eğitim projesi ile çevresini tanıyan ve çevrenin doğal, beşeri, ekonomik kaynaklarını değerlendirebilecek insan tiplerinin yaratılması hedeflenmişti.

Öte yandan Türkiye'nin kalkınabilmesi için tarımın önce bir "artık" (fazla ) yaratabilecek bir duruma geçmesi, daha sonra bu "artık"ın denetimli olarak sanayide kullanılması gerekliydi. Böylece “sanayinin tarımsal üretimi çerçevelemesi" düşünülmüştür.

Kırsal alanlara Devletin tarımla ilgili özendirme ve desteklerinin iletilmesi ve sonuçlarının izlenmesi gerekliydi. Bunun için Tarım Bakanlığı bünyesinde güçlü bir "Tarımsal Yayım Servisi" geliştirilmeye başlandı.

Üretimin pazara sunum ve istem olarak yansıması için kooperatifçilik, sistemin tamamlayıcısı, fakat " olmazsa olmaz" bir yaklaşımla ele alınması gerekiyordu.

( Atatürk'ten sonra bu politikalarda büyük sapmalar oldu. O dönemde hazırlanan tasarımlarla oluşan kurumların etkin çalışmaması için mevcut iktidarlar elinden geleni yaptı. 1980'lerden sonra da bu kurumlar, ekonomide "kara delik" yaratıyorlar diye "özeleştirme" kapsamında tasfiye sürecine sokuldular.)

1923-1938 dönemi daha ziyade Cumhuriyet'in kuruluş dönemidir. Daha çok Türkiye'nin eğitim, hukuk, ekonomik alanlarında temel alt yapılar üzerinde durulmuştur. Bununla beraber bu süreç içinde,kooperatifçilikle ilgili yedi yasa çıkarılması, Atatürk'ün sayısız konuşmaları , konu ile ilgili 1930'lu yıllarda Kadro, Kooperatif, Kooperatifçilik, Karınca, vb.. yayınların çıkarılması ; başta üniversiteler olmak üzere bir çok okullarda kooperatifçilik derslerinin okutulması, bu dönemde kooperatifçiliğin oldukça ciddiye alındığının birer göstergesidir.

1930'lu yıllarda İstanbul Üniversitesinde görev alan G. Kessler'e, İktisatFakültesi'nde kooperatifçilik dersleri verdirilmiştir. Kessler bu konuda şunları  yazıyor: "Bugün dünya üzerinde ekonomik gücünü özençle baktığımız hiçbir ülke yoktur ki, o ülkenin ekonomisi kooperatifçiliğin omuzlarında yükselmemiş olsun" .

Mustafa Kemal, bir eylem adamı olduğu kadar bir düşün adamıdır da. Ancak o düşünce ile eylemi bir arada gerçekleştiren nadir insanlardan biridir. Onun şu sözü bunun en güzel örneğidir :

"Ben manevi miras olarak hiçbir ayet, hiçbir dogma, hiçbir donmuş ve kalıplaşmış kural bırakmıyorum. Benim manevi mirasım ilim ve akıldır. Benden sonra benimsemek isteyenler, bu temel üzerinde akıl ve ilmin rehberliğini kabul ederlerse, manevi mirasçılarım olurlar."

Dr. Ayhan ÇIKIN

KİŞİSEL TARİHİMİ İLGİLENDİREN BİR BELGE

Bu sabah (14 Aralık 2015) eski tozlu dosyalarımı karıştırırken kişisel tarihimle ilgili nostaljik, nostaljik olduğu kadar da ironik bir  belge ile karşılaştım.

Yıl 1992.

Henüz  üniversite rektörleri bugünkü garabet seçim sistemiyle değil, Milli Eğitim Bakanının önerisi ile Başbakan ve Cumhurbaşkanın onayı ile atanmakta. O zaman Ege Üniversitesi için demokrat öğretim üyeleri olarak bir aday çıkarmaya uğraşıyoruz. Bu konuda belirlediğimiz bir aday (şimdi rahmetli olduğu için adını anmıyorum) bir süre sonra bir başkası lehine adaylıktan vazgeçtiğini söyledi.

YÖK’ün üniversitelere getireceği olumsuzlukları ilgili mercilerle  paylaşmak amacıyla aşağıdaki dilekçeyi ve yazıyı zamanın MEB sayın Toptan Köksal’la birlikte dönemin Devlet Bakanı Prof. Dr. T. Akyol’a, Başbakan Yardımcısı Sayın Prof. Dr. Erdal İnönü’ye, Başbakan Sayın Süleyman Demirel’e göndermişim.

 Sonuç mu ?

Eeee!... beni atayacak değiller ya ….

T. Ayhan ÇIKIN

OKUL KOOPERATİFÇİLİĞİ

GİRİŞ

Birleşmiş Milletler Örgütü’nün aldığı kararla 2012 yılının Uluslararası Kooperatifler Yılı (UKY) kutlama programları çerçevesinde Uluslararası Kooperatifler Birliği (ICA)’nin Dünyadaki başarılı kooperatifler listesinden Türkiye’den iki kooperatif adı veriliyordu. Bunlardan birisi “Çağdaş Eğitim Kooperatifi (ÇEK)” idi. Eğitbilimci değilim. Özellikle “Tarım Ekonomisi ve Tarımsal Kooperatifçilik” ile ilgilendiğimden  “Eğitim Kooperatifçiliği” ile de fazla meşgul olmadım.

2014 yılı “Dünya Kooperatifçilik Günü” kutlamaları nedeniyle ÇEK yöneticilerinden kooperatifçilik konusunda bir konferans vermek için Bursa’ya çağrıldım. Değerli eğitimci Mustafa Gazalcı “Türkiye’nin Eğitim Sorunları”, sevgili meslektaşım Ünal Örnek “Dünyada Okul/Eğitim Kooperatifleri ve ÇEK Deneyimi”, ben de “Kooperatifçilik Eğitiminden Eğitimde Kooperatifçiliğe” konularını işledik.

ÇEK’in “Kooperatif Okul” yapılanması beni çok etkiledi. Bunun ülke düzeyinde yayılması için web ortamında “Eğitimde Kooperatifçilik[1]” adıyla bir grup oluşturdum. Grubun amacı eğitimle kooperatifçilik olgusunun düşünsel alt yapısını oluşturacak kişi ve yazıları bir ortamda buluşturmaktır. İstatistiklere göre Türkiye’de 35-40 civarında “kooperatif okul” bulunmaktadır. Eğitimde kooperatifçilik çok boyutlu bir olgudur: özünde kurum olarak okulun kooperatif biçimde kurulması ve işletilmesi; okullarda eğitimin kooperatif mantığı ile gerçekleştirilmesi temel yaklaşım olarak ele alınır.

*

Fransız iktisatçı T. Piketty ünlü yapıtı “21. Yüzyılda Kapital”de küreselleşen dünyada ekonomik bölüşüm süreci ile eğitim arasındaki ilişkiyi şöyle özetlemektedir:

“ (…) Zenginliğin paylaşım dinamikleri, yakınsama ve ıraksama yönünde etki eden güçlü mekanizmaları devreye sokar; istikrarı ve eşitliği bozucu eğilimleri (...) kalıcı olarak önleyecek doğal ve kendiliğinden bir süreç yoktur[2]”. (…) “Başlıca yakınsama kuvveti, bilginin yayılımı ile becerilere ve eğitime yapılan yatırımdır. " (…)"Eğitime doğru dürüst yatırım yapılmaması, günümüzdeki uluslararası atılımların da gösterdiği gibi tüm toplumsal grupların ekonomik büyümenin nimetlerinden faydalanmasına engel ve ayni zamanda bazı toplumsal grupların yerini yeni gelenlerin almasına sebep olabilir. (…)” “(…) [ülke ve küresel boyutta bölüşüme ortak olmak[3]] büyük ölçüde izlenen eğitim politikalarına, bilgi ve beceriye erişim politikalarına ve bu alanlarda oluşturulmuş kurumlara bağlıdır[4]. " (…)Temelde, bu ülkelerin hepsi ihtiyaç duydukları fiziki ve daha da önemlisi beşeri sermaye yatırımlarını - eğitim ve formasyonun genel seviyesinin yükseltilmesi- kendileri yapmıştır; günümüzdeki tüm araştırmalar uzun vadeli ekonomik büyüme açısından asıl etkenin beşeri sermayeye yapılan yatırımlar olduğunu göstermektedir."^[5]

EĞİTİM VE KOOPERATİFÇİLİK

Eğitim, bireylerin toplumun normlarını, inanç ve düşüncelerini ve yaşama yollarını kazanmasında etkili olan toplumsal bir süreçtir. Eğitim, bireyin doğumundan ölümüne kadar süregelen bir olgu olduğundan bireysel olduğu kadar, sosyo-politik ve kültürel boyutları ile insan ve toplum yaşamında çok önemli bir role sahiptir.

Kooperatif, “mülkiyeti kolektif olan ve yönetimi demokratik olarak gerçekleştirilen bir girişim aracılığı ile ortak ekonomik, sosyal ve kültürel ihtiyaçları ve özlemleri tatmin etmek için gönüllü olarak bir araya gelmiş insanların özerk birliğidir[6]”

Eğitim zihni daraltmayı değil, genişlemeyi amaçlamalıdır. Eğitimde gerekli olan inanma arzusunu geliştirmek değil, tam tersine öğrenme arzusunu geliştirmek olmalıdır[7].

Kooperatif, XIX. Yüzyılın endüstriyel kapitalizminin meydana getirdiği hasarlardan beşeri grupları korumak için  ortaya konulmuş sosyoekonomik  bir araçtır.  Küreselleşen bir süreç içinde ulus ve toplum olarak yerini koruyabilmek ve varlığını sürdürebilmek için “kooperatifçilik eğitimine” , onun da ötesinde “eğitimin kooperatifleşmesine” konu edinen pek çok araştırma ve uygulamalara literatürde rastlamak mümkündür.

            Okul kooperatifçiliğinin ilginç bir örneğini Fransız temel eğitim sisteminin örgütleniş biçiminde gözlemlemek mümkündür. OCCE[8] içinde kooperatif mantığı içinde örgütlenmiş 45 binden fazla okulu ve 4,5 milyon öğrenciyi yapısı içinde toplayarak: eğitim sisteminin tüm bileşenleri içine sinsice nüfuz eden liberalizmin ve küreselleşmenin karakteristik unsurları; toplumsal şiddete ve dışlanmış insanlar arasında rekabete; gerçek bir alternatif olarak ekonomik veya sosyal içerikli bir eğitim planı üzerinde kooperatifçiliği olumlamayı sürdürüyor[9].

21. YÜZYILDA EĞİTİMİN TEMEL DEĞERLERİ

21. yüzyılda insanlık için en önemli işbirliği alanı eğitim olacaktır.  Referans değerleri sorgulamayı öğretmek ve eğitmek temel hedef olmalıdır.  21. yüzyılda okulun temel değerleri kardeşlik, işbirliği (kooperatifçilik) ve dayanışma olarak ilgili uluslararası kurumlarca teyit edilmiştir. Fakat her zaman okulun organizasyonunda bireycilik, rekabetçilik ve seçicilik egemen olmuştur.

Toplumsal, laik ve cumhuriyetçi değerlerin toplum içinde yerleşmesinde ve gelecek kuşaklara aktarılmasının merkezi okullardır: birlikte, barış içinde yaşama; kardeşlik; dayanışma; işbirliği; yüksek uygarlık ve moral erdemler.

MEVCUT EĞİTİM ÜZERİNE GÖZLEMLER

Mevcut ya da geleneksel eğitim “bireysel meziyet”leri ön plana çıkaran “elitlerin seçimi” üzerine oturtulmuştur.  Her öğrencinin “başarısı / başarısızlığı” kendi sorumluluğundadır.  Öğrenme güçlüğü olan öğrenciler, kendilerini değersiz hissedecekler; ya kaderlerine boyun eğecekler ya da isyankar olacaklardır. Bu eğitim tarzı toplumu birbiri ile “ötekileştiren” tabakaların oluşmasına zemin hazırlamaktadır.

Bireyselleşmiş rekabetçi eğitimin yapısı; günlük realite içinde ilkelerin istismarını; uygulanan ilkelerin temel referans ilkelerden sapmasını; genel olarak toplumda ve okulda bulunan şizofreniyi ortaya koymaktadır.

Son onlu yıllarda gelişmiş ülkelerde, öğrenci yavaş yavaş eğitim sisteminin merkez elemanı olarak tanımlandı. Her öğrencinin özellikleri, öğrenme biçimi, zevkleri, ilgi odakları, vb… dikkate alınmaya başlandı.  “Kendini sevmeyenin başkasını sevmesi mümkün değildir.”  Bununla birlikte öğrenciye ait bireysel bilgiler grup içinde tek başına yeterli değildir.  Öğrenci, etik ilkelerin ve toplumsal ve bağıntısal amaçların belirli bir kısmıyla çerçevelenir.  “Birey –öğrenci” üzerinde yoğunlaşma, “salt her şeyi öğrenmeyi/öğretmeyi çoğullaştırma” tezini doğrulamaz. “Öğrenciler”in kimliklerini dikkate alma amacı, “öğretim”in  bireyselleşmesi amacına dönüştürülmüştür.

Bu saptama, pek çok nedenlerden dolayı sorunsallık taşımaktadır. Her şeyden önce “bireyselleşme”, pedagojik olarak gerçek dışıdır; eğitimin bireyselleşmesi, öğrencilerin boş zihinlerini, eksik bilgilerini tamamlayan “pasif” bir öğretmen tipinin  ortaya çıkmasına neden olur.

EĞİTİMDE KOOPERATİFÇİLİK

“Kooperatifçilik” düşüncesi 19. yüzyılın ortalarından itibaren Batı Avrupa ülkelerinin merkezi düşüncesi oldu. Bu yüzyılda endüstriyel kapitalizminin meydana getirdiği hasarlardan beşeri grupları korumak için  ortaya konulmuş sosyoekonomik  bir araçtır. Okul’a nüfuzu ise, 20. yüzyılın başlarında olur.

Kooperatifçiliğin ekonomik teorisini oluşturan Doktor Fauquet,  neredeyse yüzyıl önce şöyle yazıyordu :“Kooperatif kurumun ilk amacı üyelerinin ekonomik durumunu iyileştirmektir, fakat üyelerinin istediği kalitede ve gelişmesinde uyguladığı araçla, daha yüksek bir beklenti ve amaç hedefler. Kooperatifçiliğin asıl amacı,  ortaklarının her biri için kişisel yaşamını iyileştirme yanında hep birlikte tam bir sosyal yaşam ortamı, sorumlu ve dayanışmacı insanlar yaratmaktır.” Son onlu yıllarda kooperatifler, finans kapital örgütlerinin güdümünde oluşan “ekonomilerin yeniden yapılandırılması” amaçlı küreselleşme olgusuna yeni seçenekler sunabilmek için yeniden kurgulanıyor[10],[11]

“Yeni eğitim” olarak da adlandırılan kooperatif eğitimi hareketinin ilk yıllarında, önceden tasarlanmış “işbirliği” ve demokrasi içerikli aktif eğitim biçimi üzerinde durulmuştur. Daha sonraki yıllarda, bir toplumu yeniden yapılandırma programı olarak ilkokuldan itibaren yerleşmesine inanmış aktivistlerin çetin mücadeleleri ile hayat bulmuştur.

TOPLUMU DEĞİŞTİRMEK OKULU DEĞİŞTİRMEKTEN GEÇER...

Özünde kooperatifçiliğin doğuşu ve uygulamaya aktarımı, yetişkinler açısından, politik bir amaçla tasarımlanmıştır. “Bir kooperatif grup”la aktif ve demokratik eğitimi inşa etmek ve toplumu değiştirmek için okulu değiştirmek gerekir.

Okul ortamında kooperatifçilik terimi, bir “eğitim süreci” veya psikososyal[12] bir hedef olarak planlanır. Okul kooperatifçiliği, kooperatif organizasyonun ilkelerini ve değerlerini sınıfın yüreğine ve eğitimin merkezine yerleştirmeye amaçlayan pedagojik bir örgütlenmedir.

Okul, sadece bilgi öğrenme yeri değildir. O ayni zamanda, sınıf yaşamında ve okul içinde bilgileri toplama ve biriktirme yanında, demokrasiyi öğretme, bir sosyalleşme yeridir de. Okulu, beşeri dayanışmanın inşa yeri, genel işlevinin eğitim uygulamalarını referans veren ve belirlenmiş ilkeleri arasındaki tutarlılığını sağlama yeri  olarak tanımlamak gerekir. Okul, sadece elitlerin seçimini sağlama gibi tek bir fonksiyona sahip değildir; onun ayrıca “toplumsal seleksiyon” işlevi de vardır.

Kooperatif öğreti, demokrasi, kardeşlik ve dayanışma olarak  ekonomik alanda doğrulanmıştır. Özgürleşme özlemlerinin, okul içinde doğup gelişeceği görüşü giderek yaygınlaşmaktadır:  ekip şeklinde çalışma; sınıf/okul tarafından üstlenilmiş dayanışma eylemleri; ortak bir proje organizasyonu; sınıf içinde yaşam kurallarının ortaklaşa hazırlanması; tartışma zamanlarının düzenlenmesi; vb… konularda kooperatifçi uygulamayı seçmek,  “bir başka toplum yaratma rüyası”dır: Daha beşeri, daha dayanışmacı bir toplum yaratmak…

OKULUN MERKEZİNE KOOPERATİFİ KOYMAK

Kooperatifçilik, yüksek bir ahlak ve erdem taşıyıcısı olarak, eğitimcilerce önerilmiştir.
Ancak uzun yıllar kooperatifçilik, eğitim programlarında pek görülmedi. Günümüzde pek çok öğretmen öğrencilerine gruplar halinde çalışmayı ve yardımlaşmayı önermektedirler.
Öte yandan öğretmenlerin okul projeleri hazırlamaları ve uygulamaya koymalarında ekip çalışması zorunlu olarak ortaya çıkmaktadır. Günümüzde pek çok iş “doğal olarak” bir işbirliğini gerektirir. Öğrencilerin/ öğretmenlerin samimi ilişkileri, üretkenlik etkileri, tek başlarına yeterince etkili olamamaktadır. Öğrencinin/öğretmenin bir “faaliyet/proje” etrafında toplanmaları yetersiz kalmaktadır.

Okulda kooperatifçilikten bahsedildiğinde tam olarak ne anlaşılmalı?

            “Okulda Kooperatifçilik” düşüncesi pedagojik veya psikolojik olarak çok yaygınlaştı.

“Kooperatif bir toplum”, aktif ve demokratik bir eğitimle kurulabilir. Okul kooperatifinin nihai hedefi, bir “eğitim süreci”nin psiko-sosyal olarak tasarımlanmasıdır: kooperatif olarak yaşamak veya çalışmak/ kooperatifçiliği oluşturmak. Bu tasarımlamayı tanımlamak için, 1996’da ACI tarafından kabul edilmiş kooperatif ilkelerini, eğitim çerçevesine uyarlamak gerekir[13].

EĞİTİMDE KOOPERATİFÇİLİK NASIL BAŞLAMALI?

"Okul kooperatifçiliği bir eğitim çalışmasıdır:

-          Onun amacı açıkça belirlenmiştir: çocuğun genel eğitimi;

-          orijinal örgütlenmesi: eşitler arasında kardeşlik ve özgür birleşme;

-          yöntemi: her alanda yardımlaşma."[14]

Okul Kooperatifçiliği,  daha çok pedagojik bir uygulama olarak gerçekten, kooperatifçilik adını taşıyan eğitim, sosyal, politik ve ekonomik bir projedir. Alanında önemli bir ad olan C. Freinet, şunları yazıyor: “Kooperatif okul, hiç bir şey olmayan çocukların bir şey olmalarını sağlayan politikayı oluşturan bir okuldur, bu, mutlak monarşiden cumhuriyete geçen bir okuldur.”

Kooperatifçilik, eğitim sistemine girerken kendisi için "iki kapı" aralama ihtiyacı duyar: 1. Okul referans değerlerinin değişimi;2.  Öğretmen duruşunun ve öğrenci statüsünün değişimi. “İlk kapı: Hedeflenen eğitim amaçları ile pedagojik uygulamalar nasıl tutarlı hale getirilmeli? /veya/ "Öğrenmenin merkezine kooperatifçiliği nasıl yerleştirmeli?” İkinci kapı: Demokrasiyi öğrenme sorunu  ve statülerin değişimi” şeklinde ifade edilebilir.

SONUÇ

Pedagojik uygulamalar tarafsız değildir. Eğitim kooperatifi projesi, oluşturulmak istenilen ilkeler ve değerler ile mesleki uygulamaların tutarlı olmasını kapsar. Eğitin  kooperatifçiliği geniş kapsamlı bir kavramdır: eğitimde daha etkili olma; öğrenmeyi daha etkili kılma; farklılığı (hétérogénéité) daha iyi yönetme; sınıf hayatını veya "pedagojik bir metot"u örgütleme,vb.. Geleneksel eğitim sisteminde; bir yandan otoriter disiplin yoluyla, öte yandan rekabetçi sistemle, öğrenciler arasında, öğrenci-öğretmen arasında olması gereken, doğal ilişkiler  bozulmuştur.  Eğitim sistemi “düşünen ve tartışan insan tipi” yerine, “ezberleyen ve inanan insan tipi” yetiştiren bir yapıya doğru dönüşmüştür. Özellikle cumhuriyetçi ve laik bir eğitimin yeniden kurulması konusunda  “kooperatif okul” ve “kooperatif eğitim” üzerinde durulması büyük önem arz etmektedir.

---

[1] https://www.facebook.com/groups/egitimdekooperatifcilik/

[2], Thomas Piketty, Yirmi Birinci Yüzyılda Kapital, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, Genel Yayın No : 3144, İstanbul, 2014. s.22.

[3] Yazarın notu

[4] T.  Piketty, age, s.24

[5] T.  Piketty age. s. 74-75

[6] Alliance coopérativeinternational, 1995

[7], Bertrand Russell, Sorgulayan Denemeler, TÜBİTAK Popüler Bilim Kitapları, 17.Basım, 2003,Ankara, s.171. 

[8] L’Office Central de la Coopération à l’Ecole

[9] OCCE, http://www.occe.coop/federation/nous-connaitre/locce/43-chiffres-importants-occe

[10] Ayhan ÇIKIN, “Kooperatiflerin inanılmaz gücü”, http://blog.milliyet.com.tr/kooperatiflerin-inanilmaz-gucu/Blog/?BlogNo=374395

[11] Ayhan ÇIKIN, “Yeni Bir Kooperatif Çağı”, http://blog.radikal.com.tr/ekonomi-is-dunyasi/yeni-bir-kooperatif-cagi-83003

[12] (kooperatifçilik şeklinde çalışmak veya yaşamak) ya da (kooperatifçiliği inşa etmek) gibi.

[13] Bu konu için bkz :  http://blog.radikal.com.tr/ekonomi-is-dunyasi/egitim-kooperatifciligi-acisindan-kooperatifcilik-ilkeleri-103726; http://blog.milliyet.com.tr/kooperatifin-tanimi-ve-calisma-kurallari/Blog/?BlogNo=404719; http://blog.milliyet.com.tr/bir-kooperatif-kurmak/Blog/?BlogNo=403915

[14] Barthélémy PROFIT, La Coopération scolaire française 1932

“KOOPERATİFCİNİNDEFTERİ” EKİM AYINDA EN FAZLA RUSYA’DA OKUNDU

 “Kooperatif Ekonomisi” konusunda (http://kooperatifcinindefteri.blogspot.com.tr/)  yazdığım yazıların Ekim 2015’de en fazla Rusya’da izlenmiş olması dikkatimi çekti.

Blog  Türkçe yayınlanmasına karşın Toplam  14 070 adet izlemenin  yarısından fazlasının (% 54,6) başka ülkelerden izlenmiş olması da dikkati çekmektedir.

Dr. Ayhan ÇIKIN

*

kooperatifcinindefteri  ·  İstatistikler  ›  Kitle

 

 

Ülkelere Göre Sayfa Görünümleri

24 EKİM 2015

BU AY SAYFA İZLEME SAYISI

Giriş	Sayfa görüntüleme
Rusya	147
Türkiye	40
Almanya	4
Japonya	4
ABD	4
Fransa	3
Ukrayna	3
İtalya	1

TOPLAM İZLEME SAYFASI

Giriş                 Sayfa görüntüleme

Türkiye                        6381

ABD                            3972

Rusya                           818

Almanya                       456

Ukrayna                        123

Fransa                          119

Hollanda                      103

Polonya                          79

Japonya                          70

Çin                                 42

Diğer ülkeler                1914

&TOPLAM                14077

http://kooperatifcinindefteri.blogspot.com.tr/