BAZI TEMEL KAVRAMLAR
Üye ( Adhérent,
membre)
Bir dernek veya karşılıklı
yardımlaşma kurumlarının (örneğin mutuelles) mensuplarıdırlar. Çoğunlukla gerçek kişiler ise de , bazı
durumlarda tüzel kişilere de üyelik statüsü tanınabilir. Bir üye örgütüne aidat
ödemeden de bağlı olabilir. Üyelik gönüllüdür (bkz. Açık kapı ilkesi) . Bir
derneğin/birliğin üyeleri, geçmiş yönetimi onaylasın veya onaylamasın, geleceğe
yön verecek genel kurula çağrılır ve
orada “bir kişi, bir oy” ilkesine göre oyunu kullanır[1].
Ortak (associé)
Bir şirketin sermaye payı taşıyıcıları, kooperatifler de dahil, ortak
(associé) olarak adlandırılırlar. Kendi kooperatifinin en az bir sosyal payını bulunduran kooperatifçiler, ortaktırlar. Fakat
bu sosyal pay, tüketici veya çalışan olsun, kooperatiften yararlanıcı olarak
kendi katılımı nedeniyle ve adıyla kayıtlıdır. Kooperatifçin niteliğini bu ortaklık payı belirler.
Bankacılık/sigortacılık kooperatiflerinde öz kaynaklar paylaşılmıştır ve daha doğrusu
orada sermayeden bahsedilmez. Yıllık aidat ödenmesi, üyelik (membre) sıfatının
kazanılmasına yeterlidir[2].
Kooperatifçi (Coopérateur)
Bir kooperatif , her şeyden önce kişiler (insan) kümeleşmesidir. Her kooperatifçi kooperatifine, dernek ve faaliyet (bkz. Çift nitelik kuralı) olarak ikili bir ilişkiyle
bağlanmıştır. O yönetime demokratik bir ortamda katılır ve bir sorumluluk
yüklenir. Örneğin bir emek(iş) kooperatifinde çalışanlar, kendi girişiminin sosyal sermayesine ortak olduğunda ancak kooperatifçidirler. Tüketim kooperatiflerinde müşteriler, bir sosyal pay aldıkları ve ortaklık niteliği
kazandıklarında ancak kooperatifçi’dirler. Burada hissedarlık ilişkisi (kooperatifçi) ile
faaliyet ilişkisi (işçi, kullanıcı,
müşteri, vb…) arasındaki bağlantıyı
kuran girişim anasözleşmesi’dir. Uygulamadaki bağ, kooperatif hizmetleri salt ortakları ile
sınırlı tutan “tekelci anlayış”( exclusivisme) ile işletmenin çıkarları için rekabetçi bir
ortama taşıyan ortak-dışı işlemlerin uzlaştırılmasıdır. Örneğin
Fransa’da tarımsal kooperatifler, iş hacimlerinin % 20’sine kadar ortak-dışı
işlemler yapabilirken, perakendeci tüccar kooperatifleri sadece kendi
üyeleri/ortakları ile çalışabilirler.
Örneğin yine Fransa kooperatiflerinde
ortak dışı faaliyetlerden elde edilen fazlalar ortaklara dağıtılmaz, doğrudan kooperatifin rezervine aktarılır[3].
Çift nitelik (double qualité)
Çift nitelik ,özellikle sosyal ekonominin ve bilhassa kooperatiflerin
ve imece kuruluşlarının ( mutuelles) temel kavramlarından biridir. Özellikle küresel düzeyde önemli bir
potansiyele sahip finans/sigorta kooperatiflerinde garanti fonlarını besleyen
“ortak giderlere katılma”( cotisations) paylarının sahipleri ve müşterileri,
çoğunlukla ayni kişilerdir; yani hem müşteri , hem de “sigortacı/bankacı”
durumundadırlar. Benzer durum işçi üretim kooperatiflerinde de görülür :
ücretli bir işçi ayni zamanda kooperatifin ortağıdır da. Tüketim
kooperatiflerinde de ortaklar ayni zamanda kooperatif girişimin mal ve
hizmetlerini kullanan kişilerdir. Derneklerde böyle bir çift nitelik yoktur; derneklerden
(örneğin yardım sevenler dernekleri, STK) yararlananlar üyeler değil, üçüncü
kişilerdir[4].
BİR KOOPERATİFFİN
YAPISI
Diğer girişim
biçimlerine göre kooperatif kuruluşun orijinalliğini, onun organizasyon şekli
belirginleştirir. Kooperatif yapı hem “dernekçi yapı” (sosyolojik
birim) ve hem de “işletme yapısı”nın
(ekonomik birim) bir bileşimi olarak sunulur.
Dernekçi yapı,
üyenin veya üyelerin seçilmiş temsilcilerine (genel kurul, yönetim kurulu,
komiteler, vb…) birey veya grup olarak haklarını gerçekleştirebildiği, üyenin
katılabileceği tüm makamları belirler.
Daha basit bir deyimle, dernekçi yapıda , genel kurul ve yönetim kurulu
birleşir, bütünleşir. Kooperatifin
çeşidine ve büyüklüğüne göre bu yapı
karmaşık bir görünüm alabilir.
İşletme yapısı,
kooperatifin çalışanları ve yöneticileri tarafından paylaşılan tüm makamları
belirler. Örneğin, genel müdürlük, idari birimler, sekreterlik, üretim
atölyeleri, vb… Bu yapı, yönetici kadroların ve çalışanların ekonomik
faaliyetlerinin gerçekleştirdiği bir araçtır[5].
SONUÇ
“Kooperatifler,
Avrupa modeli özelliği olan insani boyutlu ekonomik aktörlerdir[6].”
Ekonomik faaliyetlerinin özü, üyelerinin kendi sosyo-ekonomik kimliğini, saldırgan
kapitalist işletmelerin verdiği zararlardan korumak ve kendi sosyo-ekonomik
kimliğini geliştirmektir. Kooperatif iletmelerden elde edilen “fazla” tüm
“ortaküye”lere aittir ve tekrar kooperatif işletmeye yatırım olarak döner; oysa kapitalist bir işletmede karlar çok az
sayıdaki yatırımcıya gider. Yani kooperatifler “dernekçi yapı” özelliği ile”
üye”, “işletme yapısı” özelliği ile “ortak” kavramlarını birlikte sahip “çift
nitelik” özelliği olan sosyo-ekonomik kuruluşlardır.
Bu satırların yazarı, kooperatifçilikle ilgili yayınlarda
ortak ve üye kavramlarını birlikte kullanmıştır. Bu açıklamalardan sonra
“ortaküye” sözcğünün kullanılmasını,
tartışmaya açmak için, önermektedir.
Dr. Ayhan ÇIKIN
İzmir, 09.01.2015
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder