KOOP/YORUM
Dr. Ayhan ÇIKIN
KOOPERATİF BİR İŞLETMEDİR
Piyasa
koşullarında insan ihtiyaçlarını giderecek mal ve hizmetleri üreten ekonomik
birimlere işletme(firma, girişim) denir. Ekonomide gözlenen
işletme tiplerini dört grup altında toplamak mümkündür . Bunlar :
1.
Özel- kapitalist işletmeler,
2.
Geleneksel-aile işletmeleri,
3.
Kamu işletmeleri,
4.
Sosyal ekonomi (kooperatifler, dernekler, vakıflar,vb..) işletmeleri.
Özel-
kapitalist işletmeler, ekonomide
görülen başat işletme tipidir. Temel amacı, işletmenin karını
azamileştirecek şekilde işletme kaynaklarının kullanımını planlar. Bunu
gerçekleştirirken “ne üretmeli, ne kadar üretmeli, nasıl üretmeli ve kimin
için üretmeli” sorularının da yanıtını vermiş olduklarını varsayarlar. Günümüzde ekonomi ve işletmecilik bilimi
araştırmaları ve eğitiminin, bu
işletmelerin sorunlarını çözümleyecek şekilde dizayn edildiği
söylenebilir . Bu işletmelerin tekelci bir yapıya doğru kaymaları,üretilen
geliri harcayabilecek bir bölüşüm sistemini gerçekleştirememesi, toplumun kaynaklarının “tam ve etkili
kullanımını” engellemektedir. Kaynakların
tam ve etkili kullanımını olanak tanıyan “tam rekabet ortamını”
bozmaktadırlar. Bu işletmeler yatırımlarını salt sermayeye en
yüksek getiriyi sağlayacak şekilde planlarlar. Özellikle son onlu
yıllarda “likit sermayenin” metalaşması, “finans
kapitalin” pazarlanması ile, dünya ekonomisinde çok farklı
uygulamalara tanık olunmaktadır.
Geleneksel-aile
işletmeleri, insanların
ihtiyaç duydukları mal ve hizmetleri üretmeye başladıklarından beri var olan en
eski işletme tipleridir. Özel kapitalist işletmelerin ekonomik olarak
büyümelerine karşılık bu işletmelerin sayısal varlığı, ekonomiye katkısı-
özellikle istihdam ve talep katkısı- ağırlığını korumaktadır. Bu işletmelerin
temel amacı, başta işletmeci ailesinin emeği olmak üzere, aileye ait toprak,
ayni ve nakdi sermayenin gelirini enyükseklemektir. Bu işletmelerin
yatırımları daha çok aile emeğini değerlendirmeğe yönelik yatırımlardır.
Bunlar, pazar karşısında etkili olamadıklarından yeni bir işletme tipiyle
(örneğin kooperatif girişimlerle) piyasaların giriş/çıkış noktalarında
önemli rol oynarlar. Bu işletmelerin sayısı, istihdam ettiği emek miktarı
toplumlarda en fazla olan işletmelerdir. Çiftçiler, küçük esnaf, küçük boyutlu
işletmeler (KOBİ’ler) bu işletme grubunun tipik örnekleridir. Örneğin
Türkiye’de istihdamın onda dokuzundan fazlasını bu tip girişimler
sağlamaktadırlar. Bu tip işletmelerin toplam işletmeler içindeki pay AB
ülkelerinde % 90’lar, ABD’de % 80’ler civarında olduğu literatürde
belirtilmektedir. .
Kamu
işletmeleri, kamu
yararına olan mal ve hizmetleri üreten (eğitim, sağlık, yeşil alanlar,vb..)
işletme tipleri olup daha çok devletin kurduğu girişimlerdir. Amacı kar değil,
kamu hizmetidir. Ancak son çeyrek yüzyıldır “ekonomide devletin küçülmesi” politikası
ile ekonominin pek çok alanında etkinliği zayıflamaktadır. Türkiye’de
günümüzde en tipik örneği Devlet Demir Yollarıdır.
Sosyal
ekonomi işletmeleri, daha çok
geleneksel işletmelerin piyasaya giriş ve çıkışlarını sağlayan
işletmelerdir. Bu işletmeler, geleneksel işletmelerin girdilerini
pazardan maliyetine temin ederek onlara
maliyet avantajı kazandırabilirler. Ayrıca, geleneksel işletmelerin
ürünlerini işleyip pazarlayarak onları pazar
ve fiyat avantajı sağlarlar. Bunun yanında, özellikle kendi emeğini
değerlendiren kooperatif girişim tipleri giderek artmaktadır. Örneğin “istihdam
yaratma kooperatifleri”, 1990’lı yılların ortalarından beri birçok gelişmiş
ülkelerde ilginç projeler uygulamaktadırlar. Bu nedenle artan işsizlik
karşısında “ istihdam yaratma kooperatifleri”, pahalılık ve
fakirlikle mücadelede “tüketim”, “konut” vb. .kooperatifler
giderek yaygınlaşmaktadır. Sosyal ekonomi işletmelerinin en yaygın
örnekleri kooperatif, dernek ve vakıf işletmeleridir. Özellikle
ekonominin yeniden yapılandırılması politikalarının “ekonomide
devletin küçültülmesi” uygulamaları onların önemini daha da artırmış
bulunmaktadır..
Özetle,
mikro ekonomi açısından kooperatif girişimler, geleneksel işletmeler üzerinde
oturtulmuş ve onları piyasa koşullarında varlığını sürdürebilme olanağı
yaratan, yeni ve çağdaş bir işletmecilik vizyonudur.
Kooperatifçi selamlarımla…
Dr. Ayhan ÇIKIN
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder