KOOP/YORUM
Dr. Ayhan ÇIKIN
KOOPERATİFLERİN EKONOMİYE KATKISI
Kooperatiflerin işletme olarak ekonomiye kattığı değerleri
şu başlıklar altında özetlemek mümkündür:
Kooperatifler, güncel karma ekonomi piyasası içinde önemli
bir rol oynayan özerk, ekonomik olarak üretken ve yenilikçi girişimlerdir:
-
Kooperatifler ortakları tarafından kurulan,
yönetilen ve devlete bağımlı olmayan kuruluşlardır;
-
Kooperatifler, piyasa koşullarında
faaliyetlerini gerçekleştirdiklerinden ekonomik olarak verimlidirler;
-
Kooperatifler, üretici/tüketici ortaklarının
karar süreçlerinde bizzat yer almalarından dolayı daha yenilikçi hizmetler
üretirler;
-
Kooperatifler, rekabet ortamında çalışan
işletmelerdir.
Bu açılardan bakıldığında
kooperatiflerin mikro-ekonomik alanlarda
önemli katkıları olduğu gözlemlenmektedir . Bunları şu başlıklar altında toplamak mümkündür :
Kooperatiflerin fiyatların oluşumuna
katkısı
Fiyatların genellikle serbest piyasada oluştuğu kabul
edilir. Örneğin tarımsal ürünlerin çoğu zorunlu ihtiyaçları gideren mallar olup
talep fiyatları esnek değildir. Bu tip mallarda üretim (arz), normal talebin
altında veya üstünde olması fiyatlarda büyük dalgalanmalar yaratır. Bu
dalgalanmalar üretici gelirlerinde ve/veya
tüketici harcamalarında büyük artışlara veya azalışlara sebep olur. Öte
yandan gelişen teknoloji ve sermaye birikimi , girdi ve çıktı piyasalarındaki
bazı sermaye firmalarının tekelleşme eğilimini artırmıştır. Bu durum iç ticaret
hadlerinin sürekli küçük üreticilerin
aleyhine oluşmasına neden olmaktadır.
Yani piyasalardaki tekelleşme eğilimi, serbest piyasa sistemini bozmakta ve
tarımsal girdi/çıktı piyasaları küçük
üreticilerin aleyhine çalışır bir konuma gelmektedir. Girdi/çıktı
fiyatlarının küçük üretici lehine
oluşturulabilmesi için bu piyasalara küçük üreticilerin , mümkün olduğunca “toplu arz ve toplu talep” yaratabilecek
bir yapılanma ile girmeleri
gerekir. Gelişmiş ülkelerden yapılan gözlemlerin, böyle piyasalarda küçük üretici lehine fiyat oluşturabilen en
önemli kuruluşların kooperatifler olduğunu göstermektedir (Tarım örneği).
Kooperatiflerin pazarların
iyileştirilmesine katkısı
Pazarlama sisteminin
temel amacı, istenilen bir malı istenildiği yerde, istenildiği zamanda, uygun
fiyattan ihtiyaç sahibine ulaşmasını
sağlayacak bir ortam yaratmaktır. Bu da
etkin çalışan bir pazarlama sistemi ile sağlanabilir. Böyle bir pazar kanalının
ilk halkasında üretim yapan üretici , son halkasında da tüketim yapan tüketici
bulunmaktadır. Bu üretici-tüketici arasındaki tarım-gıda zincirinin her
halkasında kendine pay çıkartan daha bir sürü kişi ve/veya kuruluşlar
(sanayiciler, toplayıcılar, nakliyeciler, dağıtımcılar, perakendeciler, finans
kuruluşları, idari kurumlar,vb…) bulunmaktadır. Bu aracı kuruluşlar, piyasada
kendilerine uygun bir fark (marj)
bırakan fiyatları, üreticilere ve tüketicilere kabul ettirmektedirler.
Bu nedenle sağlıklı bir pazar yapısının oluşmasında küçük üreticilerin ve hatta tüketicilerin
birbirlerinin partneri olabilecek kooperatiflerle bir piyasanın yapısal öğelerini oluşturmalıdırlar.
Kooperatiflerin ürün farklılaşmasına
katkısı
Günümüz dünyasında tüketimin temel merkezi kentlerdir.
Kentlerdeki insanların büyük çoğunluğu çalışmaktadır. Bu nedenle bu insanların
talebi ham ve işlenmemiş ürünlerden çok, yarı veya tam işlenmiş ürünlere doğru
kaymıştır. Piyasa ekonomilerinde üretim,
talebin koşullarına göre yapıldığından, tüketici talebindeki bu değişimleri
üreticiler algılamak durumundadır. Yani ham ürünün farklı işlenmiş ürünler
haline getirilmesi, yeni katma değerler kazandırılması konusunda küçük üreticiler, düşünceler
üretmeli ve uygulamalar geliştirmelidirler. Üretici ham ürünü kendisinin
işleyeceği tesisler oluşturursa bu
işleme (sanayi) sektöründe yaratılmış
yeni katma değerlerin önemli bölümü yine
küçük üreticilerde (örneğin çiftçide) kalacaktır. Böylece ürün çeşitliliği artırılırken “tarım
ile sanayinin bütünleşik çalıştırılması gerçekleşecektir. Tarımla sanayinin
entegre çalışmasında kullanılan en önemli kuruluşların başında kooperatifler
gelmektedir. Örneğin kütlü pamuk, tarladan sırtımızdaki gömleğe, soframızdaki yağa, ahırımızdaki hayvanlara
yem olarak gelene kadar çok çeşitli ürünlere dönüşmektedir ; pamuğun tarım ürünü olarak sağladığı getirisinin,
sanayi ve ticari kesimde yeni ürünlerle yaratabildiği değerle 12 kat arttığı ifade edilmektedir
(www.tarispamuk.com.tr) .
Kooperatiflerin ölçek ekonomisine
ulaşmaya kooperatiflerin katkısı
Ölçek ekonomileri, işletmelerin üretim kapasitelerinde
meydana gelen artışlar sebebiyle birim üretim maliyetinde meydana gelen
azalmalar olarak ortaya çıkan faydalar veya tasarruflar olarak ifade
edilebilir. Bir işletmenin “firma
ölçeğini”nin değişmesi oldukça uzun bir zaman ister. İşletme ölçeğinin
artması, maliyet azaltıcı tasarrufların ortaya çıkmasına sebep olur. Örneğin
ürünlerin toplanması, depolanması, kısmi veya tam olarak işlenmesi, alım-satım
işlerinin organizasyonu, vb.. yüzlerce ortak adına yapılacağından, işgücü,
sermaye ve nakliye gibi gider kalemlerinde birim maliyetleri önemli ölçüde
düşürecektir. Bir kooperatifte ölçek büyüklüğü ile ortakların arz ve talep
kapasitesi yakından ilişkilidir. Kooperatifler, piyasa koşullarına göre birim maliyetleri asgariye indirebilecek bir
üretim hacmini, ortak arz ve talebine göre
ayarlamak durumundadır. Kooperatiflerin ölçek ekonomileri içsel ekonomi
özelliğindedir. Örneğin Tariş Pamuk
Birliği’nin çırçırlama tesislerinin kapasitesi ( 656 000 ton/yıl) tüm Ege Bölgesi kütlü pamuğunu çırçırlayacak
düzeydedir (www.tarispamuk.com.tr).
Kooperatifçi selamlarımla…
Dr. Ayhan ÇIKIN
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder