Hemen hemen her ülkede
görülen ve devlet organizasyonundan sonra en geniş kitleye hitap eden ve
demiryolu işletmeciliği dışında tüm ekonomik sektörlerde (tarım, sanat, kredi,
dağıtım, konut, balıkçılık, taşımacılı, vb…) faaliyet gösteren kooperatifler, en
geniş anlamda şöyle tanımlanabilir: ''Bir kooperatif, kendi ortaklarının
ekonomik ve sosyal ihtiyaçlarını, ortak olarak sahip oldukları ve demokratik
olarak yönettikleri bir girişim aracılığı ile karşılamak için gönüllü olarak
bir araya gelen insanlar topluluğudur.'' Piyasa mekanizması içinde
kooperatifler, bazı mal ve hizmetlerin sunumunda ve isteminde ortaklarının
pazarlık gücünü arttırmada, sermaye birikimini sürekli kılarak (ve sermayeyi
sosyalleştirerek) ekonomik büyümeye katkıda bulunmada, ''üretim ve bölüşüm''
sürecini birbirleriyle ilintili kılarak ekonomik tıkanıklığı aşmada, pazarlık
gücünü toplulaştırarak dev firmalar karşısında rekabeti korumada ve piyasaların
(özellikle tarımsal piyasaların) yapısını ve işlemesini düzenlemede önemli
görevleri yerine getiren kuruluşlardır.
Kooperatifler bir şirket türüdür. Pek çok ülkede ayrı yasaları bulunmadığından sayıları, iş hacimler ve kullandıkları kaynak miktarları ( çalıştırdıkları işçi sayısı dahil), vb istatistiklerini tam ve doğru olarak saptamak oldukça zordur. Bununla beraber, ulusal istatistik kurumları ile işbirliği yaparak Uluslar arası Kooperatifler Birliği (ICA) ve Birleşmiş Milletler (BM)’in ilgili web sitelerinden derlenen kooperatiflerle ilgili sayısal veriler aşağıda özetlenmeğe çalışılmıştır.
Kooperatifçiliğin değişik ve ilginç yönlerini ortaya koyan bazı gözlemleri şu başlıklar altında özetlemek mümkündür (Laidlaw,1981, s.9-16) :
• Kooperatifçilik yer yüzünün en büyük sosyo- ekonomik akımı niteliğini taşımaktadır : 2002 itibariyle 94 ülkeden 234 ulusal ve bölgesel kuruluş ile 725 milyondan fazla bireysel ortağı bulunan dev bir kurum niteliğindedir. (ICA’ya bağlı olmayan kooperatif kurumların üyeleri de dahil edilirse bu sayının 800 milyonu aşacağı kestirilmektedir.)
• Kooperatifçilik, demiryolu işletmeciliği dışında, hemen hemen her ekonomik sektörde görülmüştür : Kooperatiflerin uğraş vermediği hiçbir ekonomik faaliyet yoktur : üretim ve dağıtım, tarım, pazarlama, kredi, ulaştırma, imalat sanayi, bankacılık, sigortacılık, konut üretimi, orman endüstrileri, balıkçılık, hizmetler, vb…
• Kooperatifler , tüm ülkelerde, her çeşit ekonomik ve kültürel ortamlarda ve yeryüzünün en uzak köşelerinde görülebilen evrensel özellikli bir kurum niteliğindedir. Hemen hemen her hükümet kooperatifleri destekleme eğiliminde olup, ona karşı açık bir tavır almamaktadır.
• Kooperatifçilik her yerde bulunabilmekte, eski ve yeni yerleşim birimlerinde , yoksul ve zengin ülkelerde , tropiklerde ve kutup bölgelerinde kooperatifler görülebilmektedir. Kooperatif inancı, kimi yerlerde ve kimi gruplar arasında , bir çabanın başarısızlığa uğraması üzerine tam başarı elde edilinceye kadar yenilerine girişilmesine yol açacak derecede güçlü görünmektedir.
• Kooperatifçilik kavramındaki esneklik ve evrensellik, dünyanın farklı yerindeki ve farklı türlerdeki kooperatif ortaklarının kültürleri arasındaki ayrımı ve farklılığı görebilme olanağı sağlar. Yani farklı kültürlerdeki insanların birbirleriyle kolayca anlaşmalarında kooperatif kültürün önemi büyüktür.
• Büyüklük bakımından kooperatifler çok farklılıklar gösterirler. Üye sayıları 7 olan kooperatifler yanında üye sayıları on binlere bulan kooperatiflere de rastlanabilmektedir. Bir çok ülkede kooperatifler, devletin ardından en büyük toplumsal örgütü oluşturacak düzeye ulaşmışlardır. Kooperatif kuruluşlar için ideal bir boyuttan söz edilememekle birlikte, küçük kooperatiflerin yönetim bakımından büyüklere göre daha az sorunlar yarattığı gözlemlenmektedir.
• Kooperatifler birçok ülkede önemli başarı düzeylerine ulaşmışlardır : Japonya : kırsal kesimin kalkındırılmasında kooperatifler büyük rol oynamışlardır ; ABD : kırsal kesimin aydınlanmasında ve elektrik enerjisi temininde büyük başarılar göstermişlerdir; Romanya’da kooperatifler ülkenin en iyi gezi ve dinlence örgütünü kurup çalıştırmaktadırlar ; Hindistan’da şeker üretiminin yaklaşık yarısını kooperatifler gerçekleştirmekte , 57 bin süt kooperatiflerinde 6 milyon çiftçiyi örgütleyerek dünyanın en büyük sütçülük organizasyonunu oluşturmuşlardır ; İzlanda’da son derecede gelişmiş bir kooperatifçilik sistemi bulunduğundan “Kooperatif Ada” olarak adlandırılmaktadır ; Fransız tarım kooperatifleri yeryüzündeki ikinci en büyük kredi ve bankacılık sistemini gerçekleştirmişlerdir , ayrıca son yıllarda 4.5 milyona yaklaşan öğrencisiyle 50 353 kooperatif okulla Fransız ve dünya eğitimi için seçkin bir örnek oluşturmaktadırlar; İspanya’nın Bask Bölgesinde Mondragon kooperatifleri ülkenin en büyük buzdolabı ve elektrikli ev gereçleri üreten kuruluşudur; Polonya’da kentsel kesimde yapılan yeni konutlarda kooperatiflerin payı yüzde 75 civarındadır ; İsveç’te büyük bir petrol rafinerisine sahip olan OK Kooperatif sistemi akaryakıt pazarını yüzde 20’sini denetleyebilmektedir ; Türkiye’de fındık , incir, kuru üzüm piyasalarını büyük çoğunluğu kooperatiflerin denetimindedir, ayrıca Huğlu, Üzümlü gibi kooperatiflerde av tüfekleri sanayi başarıyla uygulanmaktadır. Örnekleri çoğaltmak mümkündür.
• Sağlam bir taban üstüne oturan kooperatifler, iyi ve kötü günlerinde olağanüstü esneklik ve dayanıklılık gösterebilmişlerdir: İngilterede’ki bir çok tüketim kooperatiflerinin kökeni 19. yüzyılın ilk yarılarına, hatta bazıları 18. yüzyılın ikinci yarılarına kadar dayanmaktadır ; İngiltere’de işçi kooperatifi olan Walsall Locs 1873’de kurulmuştur.
• Bazı kooperatif türleri bir çok ülkelerde toplam piyasanın önemli bir bölümünü ellerinde tutmaktadırlar: İskandinav ülkelerinde bir çok tarım ürününde kooperatifler piyasanın önemli dilimimin kontrollarında tutmaktadırlar, bazı ürünlerde bu oran yüzde 90’ı aşmaktadırlar; Kanada’da her 10 kişiden 4’ü kooperatif ortağıdır, buğday ve tahılların yüzde 75’ini koperatifler pazarlamaktadırlar; Avrupa Birliği’nde tarımsal kooperatiflerin üye sayısı 14 milyondur; bu kooperatifler 800 bin devamlı statüde işçi şalıştırmaktadırlar ; İş hacimler (1993) 205 milyar ECU’yu aşmıştır ; tarımsal girdilerin 55’inden, tarımsal ürünlerin % 6o’ından fazlasını temin etmekte ve pazarlamaktadırlar; Afrika, Asaya ve Güney Amerika ülkelerinde de pazarlama kooperatiflerinin ana tarımsal ürünler üzerindeki işlemlerin çoğunluğunu denetimleri altına almışlardır.
• Kooperatifçiliğin yeryüzü boyutundaki tablosu sürprizlerle doludur : Dünyadaki en büyük 50 bankacılık sistemi içinde Almanya’dan 2, Fransa, Hollanda ve Japonya’dan ‘er adet olmak üzere 5 kooperatif baka sistemi bulunmaktadır. Demiryolu işletmeciliği dışında pek çok ekonomik faaliyette kooperatifler rol almaktadır : (İsrail’de otobüs ve taksi işletmeciliği; Kanada’da otobüs işletmeciliği; pek çok ülkede tarımsal ürün taşımacılığı; Polonya’nın Gdynia Limanı işletmeciliğ; lokantalar, oteller, sağlık bakımı kuruluşları, hastaneler, galeriler, çiftçiler için yağmurlama sistemleri, vb ; okullar; kısacası kooperatiflerin etkin olmadıoğı hiçbir faaliyet alanı düşünülemez.)
• Tarım , pek çok ülkede, kooperatif faaliyetten en çok yararlanan ekonomi dalıdır: Örneğin Kanada’da Saskatchewan çiftçileri, bir kooperatif sistemi çerçevesinde , rafineriden tüketime kadar uzanan tam bir petrol ürünleri dağıtım örgütü kurmuşlardır. Bir dünya bankası raporunda bu örgütlerin “… kırsal kalkınma programlarını destekleme açısından başka hiçbir örgütün gerçekleştiremeyeceği bir katılam ve güçbirliği…” sundukları belirtilmektedir.(World Bank, Rural Development:sektorel Policy Paper,1975).
• Bir çok ülkede balıkçılık kooperatifleri genellikle tarımsal kooperatifler biçiminde örgütlenmiş olmalarına karşılık gelişimleri oldukça yavaş olmuştur. Örneğin Fransa’da ilk balıkçılık kooperatifi 1930’larda kurulmasına karşılık, gelişmesi 1960’larda başlamıştır.
• Son 70 yılın kooperatifçilik akımındaki en önemli eğilim ve gelişmeleri: a) ilk olarak ikincil ve üçüncül kesimlerde güçlü ve büyük kuruluşlar gerçekleşmiş, ekonomik sistem içinde her kişinin bir oyu bulunduğu esprisinin yaygınlaşmış olması; b) ikinci olarak , gelişmekte olan ülkelerde kooperatifçiliğin olağanüstü yaygınlaşması, üçüncü olarak kooperatif girişimlerin yoğunlaşması ve yeniden yapılanması üzerindeki arayışlarını yoğunlaştırmasıdır.
• Yeryüzündeki kooperatifçilik akımının karşısındaki en büyük tehlike : Kooperatiflerin birer devlet kurumu olarak algılanması; kooperatiflerin yoksulluğun çözümüne katkısının yoksullar tarafından inancının kaybedilmesidir.
2002 yılı itibariyle Uluslar arası Kooperatifler Birliği (ICA)’ne 94 ülkeden 234 kooperatif üst örgütü üyedir. Birleşmiş Milletler’in tahminlerine göre 21.yüzyılın başlarında 800 milyon civarında insan kooperatif üyesidir . Dünya’da 3 milyar kişi (dünya nüfusunun yarısı) ekonomik yaşantısında kooperatiflerden yararlanmaktadır. Yine kooperatifler yeryüzünde 100 milyon civarında insanı istihdam etmektedir; bu rakam dünya dış ticaretinin üçte ikisini ellerinde tutan çok uluslu şirketlerin istihdam ettiği işçi sayısından fazladır. Gelişmiş ülkelerde nüfusun yüzde 62’sinin ( 531 milyon kişi), gelişmekte olan ülkelerde nüfusun yüzde 57’sinin ( 2.3 milyar kişi) işinde aşında kooperatiflere bağlı bir faaliyet bulunmaktadır. 1988’de dünyada bulunan 674 967 kooperatif şirketin 500 000 ‘i gelişmiş ülkelerde bulunmaktadır; bunların 48 000’i çok amaçlı kooperatiflerdir. ( www.coop.org/ica/ ; www.social.gouv.fr/economie-solidaire/index.htm ).
- Tüm Avrupa kıtasında kooperatifler 5 milyon insan istihdam etmektedir. 15 üyeli Avrupa Birliği (AB)’ inde 180 000 kooperatif 3 milyondan fazla işçi çalıştırmaktadır.
- Çin’de 160 milyon insan kooperatif şemsiye altında toplanmıştır. Hindistan’da 90 000 tarımsal ürün işleme ve pazarlama kooperatifi bulunmaktadır(1993); süt toplama, işleme ve pazarlama bakımından Hindistan kooperatifçiliği dünya ölçeğinde bir başarı örneğidir : 57 000 süt kooperatifinde 6 milyon çiftçi örgütlenmiştir ; Hindistan’da tarımda kullanılan gübrenin yüzde 34’ü kooperatifler kanalıyla temin edilmektedir.
- ABD’de kooperatiflerin yıllık iş hacmi 87.2 milyar doları geçmiştir (1994); ilk 500 büyük firma arasında 14 kooperatif şirket yer almıştır (1993); 100 büyük kooperatif işletmesi 750 000 işçi çalıştırmaktadır; hizmet sektörünün ilk 100 büyük şirketi içinde 6 kooperatif şirket yer almaktadır; kırsal alanlarda yer alan 26 milyon konutun elektrik ihtiyacı – ki bu kesimde kullanılan elektriğin yüzde 90’ı – kooperatiflerce karşılanmaktadır.
www.ica.org web sitesinde 2001 tarihine göre bazı ülkelerde kooperatiflerin ekonomideki payları aşağıdaki şekilde verilmektedir:
• Bolivya’da kooperatif kredi , mevcut piyasanın yüzde 25’ni;
• Kıbrıs’ta banka hizmetleri piyasasının yüzde 30’unu ; tarımsal ürün pazarının yüzde 35’ini;
• Finlandiya’da et ürünleri piyasasının yüzde 74’ünü ; süt ürünleri piyasasının yüzde 96’sını ; yumurta piyasasının yüzde 50’sini ; orman ürünleri piyasasının yüzde 34’ünü; banka tasarruflarının yüzde 34.2’sini;
• Kore federasyonunda balık üretiminin yüzde 71’ini;
• Kuveyt’te perakende ticaretin yüzde 80’ini ;
• Litvanya’da gıda sanayi pazarının yüzde 12.3’ünü ;
• Moldova’da tüketim malları piyasasının yüzde 6.8’ini ;
• Norveç’te süt üretiminin yüzde 99’unu; tüketim malları piyasasının yüzde 25’ini ; balık ihracatının yüzde 8.7’sini ; orman ürünlerinin yüzde 76’sını ; ( 4.5 nüfuslu Norveç’linin 1.5 milyonu kooperatif üyesidir) ;
• Slovanya’da süt üretiminin yüzde 72’sini ; cattle’in yüzde 79’unu ; wheat’in yüzde 45’i; patates üretimin yüzde 77’si ;
• Kanada’da “farm cash receipts”in yüzde 40’ını ; (Kanada’da 10 Kanadalı’nın 4’ü kooperatif ortağıdır) ;
• Kolombiya’da nüfusun yüzde 25’nin sağlık güvencesini ; ( Kolombiya’nın en büyük ikinci sağlık kuruluşu bir kooperatife “Saludcoop”’a aittir.) ;
Kooperatifler kontrol etmektedirler.
- Her 5 Kenyalıdan birinin kooperatif üyesi olduğu Kenya’da 20 milyon insan doğrudan veya dolaylı yaşamında kooperatiflerden yararlanmaktadırlar ;
- ABD’de 2001’de 74.2 milyar dolar olan koopratif gelirlerinin 2.7 milyar doları 100 kooperatife aittir.
Kooperatifler bir şirket türüdür. Pek çok ülkede ayrı yasaları bulunmadığından sayıları, iş hacimler ve kullandıkları kaynak miktarları ( çalıştırdıkları işçi sayısı dahil), vb istatistiklerini tam ve doğru olarak saptamak oldukça zordur. Bununla beraber, ulusal istatistik kurumları ile işbirliği yaparak Uluslar arası Kooperatifler Birliği (ICA) ve Birleşmiş Milletler (BM)’in ilgili web sitelerinden derlenen kooperatiflerle ilgili sayısal veriler aşağıda özetlenmeğe çalışılmıştır.
Kooperatifçiliğin değişik ve ilginç yönlerini ortaya koyan bazı gözlemleri şu başlıklar altında özetlemek mümkündür (Laidlaw,1981, s.9-16) :
• Kooperatifçilik yer yüzünün en büyük sosyo- ekonomik akımı niteliğini taşımaktadır : 2002 itibariyle 94 ülkeden 234 ulusal ve bölgesel kuruluş ile 725 milyondan fazla bireysel ortağı bulunan dev bir kurum niteliğindedir. (ICA’ya bağlı olmayan kooperatif kurumların üyeleri de dahil edilirse bu sayının 800 milyonu aşacağı kestirilmektedir.)
• Kooperatifçilik, demiryolu işletmeciliği dışında, hemen hemen her ekonomik sektörde görülmüştür : Kooperatiflerin uğraş vermediği hiçbir ekonomik faaliyet yoktur : üretim ve dağıtım, tarım, pazarlama, kredi, ulaştırma, imalat sanayi, bankacılık, sigortacılık, konut üretimi, orman endüstrileri, balıkçılık, hizmetler, vb…
• Kooperatifler , tüm ülkelerde, her çeşit ekonomik ve kültürel ortamlarda ve yeryüzünün en uzak köşelerinde görülebilen evrensel özellikli bir kurum niteliğindedir. Hemen hemen her hükümet kooperatifleri destekleme eğiliminde olup, ona karşı açık bir tavır almamaktadır.
• Kooperatifçilik her yerde bulunabilmekte, eski ve yeni yerleşim birimlerinde , yoksul ve zengin ülkelerde , tropiklerde ve kutup bölgelerinde kooperatifler görülebilmektedir. Kooperatif inancı, kimi yerlerde ve kimi gruplar arasında , bir çabanın başarısızlığa uğraması üzerine tam başarı elde edilinceye kadar yenilerine girişilmesine yol açacak derecede güçlü görünmektedir.
• Kooperatifçilik kavramındaki esneklik ve evrensellik, dünyanın farklı yerindeki ve farklı türlerdeki kooperatif ortaklarının kültürleri arasındaki ayrımı ve farklılığı görebilme olanağı sağlar. Yani farklı kültürlerdeki insanların birbirleriyle kolayca anlaşmalarında kooperatif kültürün önemi büyüktür.
• Büyüklük bakımından kooperatifler çok farklılıklar gösterirler. Üye sayıları 7 olan kooperatifler yanında üye sayıları on binlere bulan kooperatiflere de rastlanabilmektedir. Bir çok ülkede kooperatifler, devletin ardından en büyük toplumsal örgütü oluşturacak düzeye ulaşmışlardır. Kooperatif kuruluşlar için ideal bir boyuttan söz edilememekle birlikte, küçük kooperatiflerin yönetim bakımından büyüklere göre daha az sorunlar yarattığı gözlemlenmektedir.
• Kooperatifler birçok ülkede önemli başarı düzeylerine ulaşmışlardır : Japonya : kırsal kesimin kalkındırılmasında kooperatifler büyük rol oynamışlardır ; ABD : kırsal kesimin aydınlanmasında ve elektrik enerjisi temininde büyük başarılar göstermişlerdir; Romanya’da kooperatifler ülkenin en iyi gezi ve dinlence örgütünü kurup çalıştırmaktadırlar ; Hindistan’da şeker üretiminin yaklaşık yarısını kooperatifler gerçekleştirmekte , 57 bin süt kooperatiflerinde 6 milyon çiftçiyi örgütleyerek dünyanın en büyük sütçülük organizasyonunu oluşturmuşlardır ; İzlanda’da son derecede gelişmiş bir kooperatifçilik sistemi bulunduğundan “Kooperatif Ada” olarak adlandırılmaktadır ; Fransız tarım kooperatifleri yeryüzündeki ikinci en büyük kredi ve bankacılık sistemini gerçekleştirmişlerdir , ayrıca son yıllarda 4.5 milyona yaklaşan öğrencisiyle 50 353 kooperatif okulla Fransız ve dünya eğitimi için seçkin bir örnek oluşturmaktadırlar; İspanya’nın Bask Bölgesinde Mondragon kooperatifleri ülkenin en büyük buzdolabı ve elektrikli ev gereçleri üreten kuruluşudur; Polonya’da kentsel kesimde yapılan yeni konutlarda kooperatiflerin payı yüzde 75 civarındadır ; İsveç’te büyük bir petrol rafinerisine sahip olan OK Kooperatif sistemi akaryakıt pazarını yüzde 20’sini denetleyebilmektedir ; Türkiye’de fındık , incir, kuru üzüm piyasalarını büyük çoğunluğu kooperatiflerin denetimindedir, ayrıca Huğlu, Üzümlü gibi kooperatiflerde av tüfekleri sanayi başarıyla uygulanmaktadır. Örnekleri çoğaltmak mümkündür.
• Sağlam bir taban üstüne oturan kooperatifler, iyi ve kötü günlerinde olağanüstü esneklik ve dayanıklılık gösterebilmişlerdir: İngilterede’ki bir çok tüketim kooperatiflerinin kökeni 19. yüzyılın ilk yarılarına, hatta bazıları 18. yüzyılın ikinci yarılarına kadar dayanmaktadır ; İngiltere’de işçi kooperatifi olan Walsall Locs 1873’de kurulmuştur.
• Bazı kooperatif türleri bir çok ülkelerde toplam piyasanın önemli bir bölümünü ellerinde tutmaktadırlar: İskandinav ülkelerinde bir çok tarım ürününde kooperatifler piyasanın önemli dilimimin kontrollarında tutmaktadırlar, bazı ürünlerde bu oran yüzde 90’ı aşmaktadırlar; Kanada’da her 10 kişiden 4’ü kooperatif ortağıdır, buğday ve tahılların yüzde 75’ini koperatifler pazarlamaktadırlar; Avrupa Birliği’nde tarımsal kooperatiflerin üye sayısı 14 milyondur; bu kooperatifler 800 bin devamlı statüde işçi şalıştırmaktadırlar ; İş hacimler (1993) 205 milyar ECU’yu aşmıştır ; tarımsal girdilerin 55’inden, tarımsal ürünlerin % 6o’ından fazlasını temin etmekte ve pazarlamaktadırlar; Afrika, Asaya ve Güney Amerika ülkelerinde de pazarlama kooperatiflerinin ana tarımsal ürünler üzerindeki işlemlerin çoğunluğunu denetimleri altına almışlardır.
• Kooperatifçiliğin yeryüzü boyutundaki tablosu sürprizlerle doludur : Dünyadaki en büyük 50 bankacılık sistemi içinde Almanya’dan 2, Fransa, Hollanda ve Japonya’dan ‘er adet olmak üzere 5 kooperatif baka sistemi bulunmaktadır. Demiryolu işletmeciliği dışında pek çok ekonomik faaliyette kooperatifler rol almaktadır : (İsrail’de otobüs ve taksi işletmeciliği; Kanada’da otobüs işletmeciliği; pek çok ülkede tarımsal ürün taşımacılığı; Polonya’nın Gdynia Limanı işletmeciliğ; lokantalar, oteller, sağlık bakımı kuruluşları, hastaneler, galeriler, çiftçiler için yağmurlama sistemleri, vb ; okullar; kısacası kooperatiflerin etkin olmadıoğı hiçbir faaliyet alanı düşünülemez.)
• Tarım , pek çok ülkede, kooperatif faaliyetten en çok yararlanan ekonomi dalıdır: Örneğin Kanada’da Saskatchewan çiftçileri, bir kooperatif sistemi çerçevesinde , rafineriden tüketime kadar uzanan tam bir petrol ürünleri dağıtım örgütü kurmuşlardır. Bir dünya bankası raporunda bu örgütlerin “… kırsal kalkınma programlarını destekleme açısından başka hiçbir örgütün gerçekleştiremeyeceği bir katılam ve güçbirliği…” sundukları belirtilmektedir.(World Bank, Rural Development:sektorel Policy Paper,1975).
• Bir çok ülkede balıkçılık kooperatifleri genellikle tarımsal kooperatifler biçiminde örgütlenmiş olmalarına karşılık gelişimleri oldukça yavaş olmuştur. Örneğin Fransa’da ilk balıkçılık kooperatifi 1930’larda kurulmasına karşılık, gelişmesi 1960’larda başlamıştır.
• Son 70 yılın kooperatifçilik akımındaki en önemli eğilim ve gelişmeleri: a) ilk olarak ikincil ve üçüncül kesimlerde güçlü ve büyük kuruluşlar gerçekleşmiş, ekonomik sistem içinde her kişinin bir oyu bulunduğu esprisinin yaygınlaşmış olması; b) ikinci olarak , gelişmekte olan ülkelerde kooperatifçiliğin olağanüstü yaygınlaşması, üçüncü olarak kooperatif girişimlerin yoğunlaşması ve yeniden yapılanması üzerindeki arayışlarını yoğunlaştırmasıdır.
• Yeryüzündeki kooperatifçilik akımının karşısındaki en büyük tehlike : Kooperatiflerin birer devlet kurumu olarak algılanması; kooperatiflerin yoksulluğun çözümüne katkısının yoksullar tarafından inancının kaybedilmesidir.
2002 yılı itibariyle Uluslar arası Kooperatifler Birliği (ICA)’ne 94 ülkeden 234 kooperatif üst örgütü üyedir. Birleşmiş Milletler’in tahminlerine göre 21.yüzyılın başlarında 800 milyon civarında insan kooperatif üyesidir . Dünya’da 3 milyar kişi (dünya nüfusunun yarısı) ekonomik yaşantısında kooperatiflerden yararlanmaktadır. Yine kooperatifler yeryüzünde 100 milyon civarında insanı istihdam etmektedir; bu rakam dünya dış ticaretinin üçte ikisini ellerinde tutan çok uluslu şirketlerin istihdam ettiği işçi sayısından fazladır. Gelişmiş ülkelerde nüfusun yüzde 62’sinin ( 531 milyon kişi), gelişmekte olan ülkelerde nüfusun yüzde 57’sinin ( 2.3 milyar kişi) işinde aşında kooperatiflere bağlı bir faaliyet bulunmaktadır. 1988’de dünyada bulunan 674 967 kooperatif şirketin 500 000 ‘i gelişmiş ülkelerde bulunmaktadır; bunların 48 000’i çok amaçlı kooperatiflerdir. ( www.coop.org/ica/ ; www.social.gouv.fr/economie-solidaire/index.htm ).
- Tüm Avrupa kıtasında kooperatifler 5 milyon insan istihdam etmektedir. 15 üyeli Avrupa Birliği (AB)’ inde 180 000 kooperatif 3 milyondan fazla işçi çalıştırmaktadır.
- Çin’de 160 milyon insan kooperatif şemsiye altında toplanmıştır. Hindistan’da 90 000 tarımsal ürün işleme ve pazarlama kooperatifi bulunmaktadır(1993); süt toplama, işleme ve pazarlama bakımından Hindistan kooperatifçiliği dünya ölçeğinde bir başarı örneğidir : 57 000 süt kooperatifinde 6 milyon çiftçi örgütlenmiştir ; Hindistan’da tarımda kullanılan gübrenin yüzde 34’ü kooperatifler kanalıyla temin edilmektedir.
- ABD’de kooperatiflerin yıllık iş hacmi 87.2 milyar doları geçmiştir (1994); ilk 500 büyük firma arasında 14 kooperatif şirket yer almıştır (1993); 100 büyük kooperatif işletmesi 750 000 işçi çalıştırmaktadır; hizmet sektörünün ilk 100 büyük şirketi içinde 6 kooperatif şirket yer almaktadır; kırsal alanlarda yer alan 26 milyon konutun elektrik ihtiyacı – ki bu kesimde kullanılan elektriğin yüzde 90’ı – kooperatiflerce karşılanmaktadır.
www.ica.org web sitesinde 2001 tarihine göre bazı ülkelerde kooperatiflerin ekonomideki payları aşağıdaki şekilde verilmektedir:
• Bolivya’da kooperatif kredi , mevcut piyasanın yüzde 25’ni;
• Kıbrıs’ta banka hizmetleri piyasasının yüzde 30’unu ; tarımsal ürün pazarının yüzde 35’ini;
• Finlandiya’da et ürünleri piyasasının yüzde 74’ünü ; süt ürünleri piyasasının yüzde 96’sını ; yumurta piyasasının yüzde 50’sini ; orman ürünleri piyasasının yüzde 34’ünü; banka tasarruflarının yüzde 34.2’sini;
• Kore federasyonunda balık üretiminin yüzde 71’ini;
• Kuveyt’te perakende ticaretin yüzde 80’ini ;
• Litvanya’da gıda sanayi pazarının yüzde 12.3’ünü ;
• Moldova’da tüketim malları piyasasının yüzde 6.8’ini ;
• Norveç’te süt üretiminin yüzde 99’unu; tüketim malları piyasasının yüzde 25’ini ; balık ihracatının yüzde 8.7’sini ; orman ürünlerinin yüzde 76’sını ; ( 4.5 nüfuslu Norveç’linin 1.5 milyonu kooperatif üyesidir) ;
• Slovanya’da süt üretiminin yüzde 72’sini ; cattle’in yüzde 79’unu ; wheat’in yüzde 45’i; patates üretimin yüzde 77’si ;
• Kanada’da “farm cash receipts”in yüzde 40’ını ; (Kanada’da 10 Kanadalı’nın 4’ü kooperatif ortağıdır) ;
• Kolombiya’da nüfusun yüzde 25’nin sağlık güvencesini ; ( Kolombiya’nın en büyük ikinci sağlık kuruluşu bir kooperatife “Saludcoop”’a aittir.) ;
Kooperatifler kontrol etmektedirler.
- Her 5 Kenyalıdan birinin kooperatif üyesi olduğu Kenya’da 20 milyon insan doğrudan veya dolaylı yaşamında kooperatiflerden yararlanmaktadırlar ;
- ABD’de 2001’de 74.2 milyar dolar olan koopratif gelirlerinin 2.7 milyar doları 100 kooperatife aittir.
Dr. Ayhan ÇIKIN
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder